Мемлекеттік органдар мен БАҚ: бюрократия мен сырғытпа жауап үшін кім жауап береді?

Мемлекеттік орган азаматтың өтінішіне немесе журналистің сауалына қалай жауап беруі керек? BAQ.KZ жаңа Конституция, Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс және қолданыстағы заңдар негізінде мемлекеттік органдардың жауапкершілігі қалай өзгергенін саралап көрді.

Азамат күтетіні – ресми хат емес, нақты жауап

Мемлекеттік органға өтініш жіберіп, бірнеше аптадан кейін мәселенің мәніне қатысы шамалы, заң баптары тізілген ресми хат алған жағдай көпшілікке таныс. Сұрақ басқа болғанымен, жауап жалпылама келеді. Кейде азамат көтерген мәселе мүлде назардан тыс қалып жатады. Осындай жағдайлар халық арасында «құр жауап», «жаттанды жауап», «формальді жауап» деген ұғымдардың қалыптасуына себеп болды.

Соңғы жылдары бұл мәселеге мемлекет деңгейінде ерекше көңіл бөлініп келеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттік аппараттың жұмысы ең алдымен халықтың сеніміне негізделуі керек екенін бірнеше мәрте айтты. Мемлекет басшысының пікірінше, бюрократия мен формализм азаматтардың мемлекетке деген сеніміне кері әсер етеді.

Бүгінде бұл талап тек саяси ұстаным ғана емес. Ол жаңа Конституция мен қолданыстағы заңнамаларда да нақты көрініс тапқан.

Мемлекеттік органның басты міндеті – мәселені шешу

Азаматтардың өтініштерін қарау тәртібі бірнеше заңмен реттеледі. Соның ішінде негізгі құжаттардың бірі – Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс.

Бұл кодекс мемлекеттік органдардың жұмыс тәсілін өзгертті. Егер бұрын өтінішке жауап берудің өзі міндетті орындау ретінде қабылданса, қазір мемлекеттік орган азаматтың уәждерін толық зерделеп, қабылданған шешімнің заңдық негізін түсіндіруге міндетті.

Яғни мемлекеттік мекеме мәселенің мәнін ашпайтын қысқа жауаппен немесе заң баптарын көшіріп жіберумен шектеле алмайды.

Кодекстегі маңызды қағидаттардың бірі – тыңдалу құқығы. Бұл мемлекеттік орган шешім қабылдамас бұрын азаматтың пікірін ескеруге және қабылданған шешімнің себебін нақты түсіндіруге тиіс дегенді білдіреді.

Ақпарат беру – мемлекеттік органның міндеті

Мемлекеттік органдардың ашықтығын қамтамасыз ететін негізгі құжаттардың бірі – «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» заң.

Заң әр азаматтың мемлекеттік органдар қызметі туралы ақпарат алуға құқығы бар екенін бекітеді. Сонымен қатар мемлекеттік мекемелердің қоғам үшін маңызды ақпаратты жариялап отыруына, азаматтар мен журналистердің сауалдарына уақытылы жауап беруіне міндет жүктейді.

Егер мемлекеттік орган сұралған ақпаратты бере алмаса немесе заңмен қорғалатын мәлімет болғандықтан бас тартса, оның нақты құқықтық негізін көрсетуге міндетті.

Бұл талаптардың мақсаты – мемлекеттік органдардың ашықтығын қамтамасыз етіп, қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайту.

Журналистің сауалына жауап беру – заң талабы

Бұл бағыттағы негізгі құжаттардың бірі – «Масс-медиа туралы» заң.

Заңға сәйкес мемлекеттік органдар журналистердің ресми сауалдарын белгіленген мерзімде қарауға міндетті. Егер ақпаратты жинауға қосымша уақыт қажет болса, мемлекеттік орган бұл туралы алдын ала хабарлап, заңда көзделген тәртіппен мерзімді ұзарта алады.

Алайда мұндай жағдайда да мәселенің мәнін ашпайтын формальді жауаппен шектелуге немесе жауапты себепсіз кешіктіруге болмайды.

Өйткені журналист мемлекеттік органнан тек редакция үшін емес, қоғам атынан ақпарат сұратады.

Азаматтың сұрағына жауап беру – мемлекеттік қызметтің өлшемі\

Мемлекеттік органның жұмысы ең алдымен азаматпен қалай байланыс орнататынынан көрінеді. Егер адам бірнеше апта күтіп, нақты жауап ала алмаса, мемлекеттік аппаратқа деген сенім әлсірейді.

Соңғы жылдары мемлекеттік органдардың баспасөз қызметтері күшейіп, ресми коммуникацияға қойылатын талаптар артты. Соған қарамастан, мәселенің мәнін ашпайтын формальді жауаптар туралы сын әлі де айтылып келеді.

Мәселе заңның әлсіздігінде емес, оның орындалуында. Өйткені қолданыстағы заңдар мемлекеттік органдарды ақпаратты ашық ұсынуға, қабылданған шешімді негіздеуге және азаматтың әрбір уәжіне нақты жауап беруге міндеттейді.

Мемлекеттік орган жауап бермесе не болады?

Заң талаптарын орындамау жауапкершіліксіз қалмайды.

Егер мемлекеттік орган өтінішті тиісінше қарамаса немесе ақпарат беруден негізсіз бас тартса, азамат жоғары тұрған органға шағымдануға немесе сотқа жүгінуге құқылы.

Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс бойынша сотта қабылданған шешімнің заңдылығы мен негізділігін мемлекеттік органның өзі дәлелдеуге міндетті. Сонымен қатар «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» заң талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік көзделген.

Мемлекеттік аппараттың жұмысы енді қалай бағаланады?

Қазіргі мемлекеттік басқарудағы басты талап – ашықтық. Бірақ ашықтық тек есеп берумен шектелмейді. Оның басты көрсеткіші – азаматқа түсінікті, дәлелді әрі уақытылы жауап беру.

Бүгінде мемлекеттік қызметтің сапасы жолданған хаттардың санымен емес, көтерілген мәселенің қаншалықты шешілгенімен бағаланады.

Жаңа Конституция, Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс, «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» және «Масс-медиа туралы» заңдар мемлекеттік органдардың халықпен байланысын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған.

Президент нені талап етіп келеді?

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттік аппараттың тиімділігі туралы айтқанда, бюрократия мен формализмнен арылудың маңызын үнемі атап келеді.

Мемлекет басшысы мемлекеттік қызметтің басты міндеті – халыққа қызмет ету екенін бірнеше рет айтты. Сондықтан мемлекеттік органдар азаматтармен байланысты жай хат алмасу емес, қоғамның сенімін нығайтатын маңызды құрал ретінде қарастыруы тиіс.

Бұл талап бүгінде мемлекеттік аппараттың барлық буынына ортақ міндетке айналып отыр.

Құр жауаптың дәуірі аяқталуға тиіс

Азамат та, журналист те мемлекеттік органнан заң баптарының тізбесін емес, нақты әрі түсінікті жауап күтеді.

Егер мәселе шешілмесе, оның себебі заңға сүйене отырып дәлелді түсіндірілгені маңызды. Ал шешім қабылданса, оның қандай негізде қабылданғаны ашық көрсетілуі қажет.

Бұл – құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі.

Соңғы жылдары қабылданған заңнамалық өзгерістер мемлекеттік органдардың жауапкершілігін күшейтіп, азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа тетіктерін қалыптастырды. Ендігі міндет – осы талаптардың күнделікті тәжірибеде толық орындалуын қамтамасыз ету.

Өйткені мемлекеттік органға деген сенім ресми хаттардың санымен емес, азаматтың мәселесін қаншалықты әділ әрі тиімді шеше алғанымен өлшенеді.