КарЛАГ, АЛЖИР және СтепЛАГ: Қазақ даласындағы қасірет лагерлерінің тарихы

31 мамыр – Қазақстандағы ең ауыр тарихи күндердің бірі. Бұл күні саяси қуғын-сүргін мен ашаршылық құрбандары еске алынады. ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Кеңес Одағында жүргізілген жаппай репрессия қазақ даласын да айналып өткен жоқ. Керісінше, Қазақстан ГУЛАГ жүйесінің ең ірі орталықтарының біріне айналды, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Тарихшылардың дерегінше, ГУЛАГ құрамындағы ондаған лагерьдің едәуір бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан. Солардың ішінде КарЛАГ, АЛЖИР және СтепЛАГ ерекше орын алады. Бұл атаулар бүгінде жай ғана лагерь атауы емес. Олар – мыңдаған адамның үзілген өмірі, айырылған отбасы, жоғалған тағдырлар мен ұмытылмас қасіреттің символы.

Сол кезеңде Қазақстанға КСРО-ның түкпір-түкпірінен сотталғандар, жер аударылған халықтар мен «халық жауы» атанған азаматтар жеткізілді. Кең дала бір мезетте алып түрмеге айналды.

КарЛАГ: Дала төсіндегі мемлекет

КарЛАГ – Қарағанды еңбекпен түзеу лагері. Ол 1931 жылы құрылды. Бұл лагерьдің ауқымын қазіргі өлшеммен елестету қиын. Кей зерттеулерде оның аумағы бірнеше облыстың жерімен шамалас болғаны айтылады.

Лагерьдің орталығы Қарағанды облысындағы Долинка кентінде орналасты. Мұнда арнайы басқарма, күзет жүйесі, өндірістік нысандар, ауыл шаруашылығы бөлімдері құрылды. КарЛАГ іс жүзінде өз заңы, өз тәртібі бар жабық аймаққа айналды.

Тұтқындар көмір өндірісінде, құрылыс алаңдарында, мал шаруашылығында, егін алқаптарында жұмыс істеді. Олардың еңбегі арқылы көптеген өндіріс орындары, жолдар мен шаруашылық нысандары салынды.

КарЛАГ арқылы әр жылдары ғалымдар, дәрігерлер, инженерлер, жазушылар, өнер адамдары өтті. Олардың қатарында қазақ зиялылары ғана емес, Кеңес Одағының түкпір-түкпірінен келген мыңдаған адам болды.

Архив құжаттарында лагерьдегі тұрмыс жағдайының ауыр болғаны жиі айтылады. Аштық, суық, ауру және тоқтаусыз еңбек адамдардың өмірін жалмады.

КарЛАГ музейінде сақталған естеліктердің бірінде бұрынғы тұтқындардың бірі:

Біз үшін ең ауыр нәрсе жұмыс емес еді. Ең қиыны – ертең не боларын білмеу болатын, – деп жазған.

Тағы бір куәлікте тұтқындардың кейде бірнеше күн бойы дұрыс тамақ ішпей жұмысқа шыққаны айтылады. Қатты аязда жұқа киіммен еңбек еткен адамдардың көбі түрлі ауруға шалдыққан.

КарЛАГ тарихының тағы бір қасіретті тұсы – мұнда тек ер адамдар ғана емес, әйелдер мен балалардың да тағдыры тоғысқан. Кей отбасылар толықтай лагерь жүйесіне түсті.

Бүгінде Долинкадағы бұрынғы әкімшілік ғимаратында КарЛАГ музейі жұмыс істейді. Мұнда тергеу хаттамалары, тұтқындардың жеке заттары, фотосуреттері мен хаттары сақталған.

АЛЖИР: Әйелдердің көз жасы сіңген мекен

Қазақстандағы ең ауыр тарихы бар лагерьлердің бірі – АЛЖИР.

Бұл атау «Отанын сатқандардың әйелдерінің Ақмола лагері» деген сөз тіркесінен шыққан.

АЛЖИР-дің қасіреті оның тұтқындарының кім болғанында жатыр. Мұнда қылмыс жасаған адамдар емес, көбіне «халық жауы» деп танылған азаматтардың әйелдері қамалды.

Олардың арасында министрлердің, жазушылардың, әскери қолбасшылардың, ғалымдардың жұбайлары болды.

Көп әйел бір түннің ішінде тұтқындалды. Оларға нақты айып та түсіндірілмеді. Бар кінәсі – белгілі бір адамның жары болуы еді.

Лагерьге жеткізілген әйелдердің көпшілігі балаларынан айырылды.

Тарихшылардың айтуынша, кей аналар сәбилерін лагерь қақпасының алдында соңғы рет көрген. Балалар арнайы мекемелерге жөнелтілген.

АЛЖИР музейінің архивтерінде сақталған естеліктердің бірінде тұтқын әйел:

Біз балаларымыздың тірі екенін де білмедік, – деп жазған.

Бұл сөздердің артында мыңдаған ананың қайғысы тұр.

Лагерьдегі әйелдер қамыс орып, құрылысқа қатысып, ауыр жұмыстар атқарды. Қыстың қақаған аязында, жаздың аптап ыстығында еңбек етті.

Сол кезеңді зерттеген мамандардың айтуынша, лагерьдегі әйелдердің көпшілігі бір-біріне демеу болып аман қалған.

Кей естеліктерде қазақ ауылдарының тұрғындары тұтқындарға жасырын түрде құрт, ірімшік, талқан беріп көмектескені жазылады.

Бұл туралы кейін лагерьден аман шыққан көптеген әйел өз естеліктерінде айтқан.

Сондықтан АЛЖИР тарихы тек қасірет қана емес, адамдық пен жанашырлықтың да тарихы болып қалды.

Бүгінде Астана маңындағы Ақмол ауылында орналасқан АЛЖИР музей-мемориалдық кешені сол кезеңнің үнсіз куәсіне айналған.

СтепЛАГ: Қатаң режимдегі құпия лагерь

СтепЛАГ немесе Далалық лагерь 1940-жылдардың соңында құрылды.

Бұл лагерь қазіргі Ұлытау және Қарағанды облыстары аумағында орналасты.

СтепЛАГ Кеңес Одағындағы ерекше режимдегі лагерьлердің бірі саналды. Мұнда негізінен саяси айып тағылған азаматтар қамалды.

Лагерьдің негізгі бөлімдері Жезқазған өңіріндегі өндірістік аймақтарға жақын орналастырылды.

Тұтқындар кен өндірісінде, құрылыс нысандарында және өндірістік жұмыстарда еңбек етті.

СтепЛАГ туралы естеліктерде көбіне ауыр психологиялық қысым айтылады.

Бұрынғы тұтқындардың бірі кейінгі сұхбаттарының бірінде:

Мұнда адамдар сөйлеуден қорқатын, – дейді.

Себебі кез келген сөз күдік тудыруы мүмкін еді.

СтепЛАГ тарихы Кеңес Одағындағы ең ірі наразылықтардың бірімен де байланысты.

1954 жылы Кенгір көтерілісі болды.

Тұтқындар лагерь басшылығының әрекеттеріне қарсы шығып, бірнеше апта бойы қарсылық көрсетті.

Кейін көтеріліс күшпен басылды.

Тарихшылар бұл оқиғаны ГУЛАГ жүйесінің күйреуіне әсер еткен маңызды кезеңдердің бірі ретінде бағалайды.

Қазақстан неге лагерьлер өлкесіне айналды?

Бұл сұрақ әлі күнге дейін көп адамды толғандырады.

Зерттеушілердің пікірінше, Қазақстанның кең аумағы, халқының сирек орналасуы және табиғи жағдайы кеңестік билік үшін лагерьлер құруға қолайлы болған.

Сонымен қатар Қазақстанға миллиондаған адам жер аударылды.

1930–1940 жылдары қазақ жеріне кәрістер, шешендер, ингуштар, немістер, қырым татарлары және басқа да халықтар күштеп көшірілді.

Олардың көбі жаңа өмірін дәл осы лагерьлер мен арнайы қоныстардан бастады.

Сөйтіп Қазақстан бір мезетте әрі жер аудару аймағына, әрі лагерьлер жүйесінің орталығына айналды.

Тарих үнсіз қалмауға тиіс

Бүгінде КарЛАГ, АЛЖИР және СтепЛАГ туралы жаңа архив деректері зерттеліп жатыр.

Мемлекеттік комиссиялар қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жұмыстарын жалғастыруда.

Жыл сайын мыңдаған адам музейлерге барып, сол кезең туралы мәліметпен танысады.

Бұл орындар өткеннің қаралы беттері ретінде ғана емес, тарихи сабақ ретінде де маңызды.

Себебі КарЛАГ, АЛЖИР және СтепЛАГ тарихы бізге бір нәрсені еске салады: заң мен әділет жоғалған жерде адам тағдырының құны да төмендейді.

Ал мұндай қасірет ешқашан қайталанбауы үшін оны ұмытпау қажет.

Қазақ даласында қалған осы лагерьлердің жұрты – тарихтың үнсіз ескерткіші. Ол жерлерде бүгінде күзет мұнаралары жоқ. Бірақ сол маңда болған әрбір адам өткен ғасырдың ауыр тынысын әлі де сезетіндей әсер алады.

Өйткені бұл – жай ғана лагерь тарихы емес. Бұл – миллиондаған адамның тағдыры жазылған тарих.