Таяу Шығыстағы қақтығыс: Сарапшы Қазақстан үшін басты үш қауіпті атады

Таяу Шығыстағы жағдай әлі де әлемдік күн тәртібінің алдыңғы қатарында. Газа секторындағы дағдарыс, Иран төңірегіндегі шиеленістің күшеюі, мұнай нарығындағы белгісіздік пен доллардың ықтимал нығаюы - мұның бәрі тек аймақтық мәселе емес, жаһандық экономикалық және саяси тұрақтылыққа әсер ететін факторға айналып отыр. Пәкістандық журналист Мұхаммад Замир Ассади пікірінше, бүгінгі дағдарыс Таяу Шығыстың ғана емес, бүкіл халықаралық тәртіптің әлсіз тұстарын ашып берді, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Таяу Шығыс әлем назарында

Соңғы айларда Таяу Шығыстағы шиеленіс жаңа деңгейге көтерілді. Газа секторындағы қақтығыс, Иран төңірегіндегі қысым, АҚШ пен Израильдің аймақтағы рөлі - мұның бәрі бір-бірімен тығыз байланысты үлкен геосаяси түйінге айналды.

Бұл тек әскери немесе дипломатиялық дағдарыс емес. Өңірдегі тұрақсыздық қазірдің өзінде мұнай бағасына, халықаралық саудаға, валюталық нарыққа және дамушы елдердің экономикасына әсер ете бастады.

Таяу Шығыс тағы да жаһандық назардың орталығында тұр. Аймақтағы шиеленіс тек өңірдің ғана емес, бүкіл халықаралық тәртіптің болашағына ықпал етіп отыр, - дейді пәкістандық журналист Мұхаммад Замир Ассади.

Оның айтуынша, Пәкістан мен Орталық Азия елдері үшін бұл алыстағы жаңалық емес. Өйткені мұндай дағдарыстардың салдары түптің түбінде энергия бағасы, валюта бағамы және аймақтық қауіпсіздік арқылы бәрібір сезіледі.

Сарапшылардың бағалауынша, Таяу Шығыстағы бүгінгі ахуал бұрыннан келе жатқан бір заңдылықты тағы дәлелдеп отыр: мұнда соғыс толық шешілмейді, тек уақытша бәсеңдейді.

Яғни, белгілі бір кезеңде атыс тоқтап, келіссөз басталғандай көрінуі мүмкін. Бірақ біраз уақыттан кейін шиеленіс қайта күшейеді. Себебі мәселенің түп-тамыры - тарихи жаралар, қауіпсіздікке қатысты сенімсіздік, аумақтық қайшылықтар және халықаралық құқықтың әрқалай қолданылуы - сол күйі шешілмей қалады.

Бұл аймақта зорлық-зомбылық кезеңдері көбіне уақытша тыныштықпен ғана алмасады. Бірақ олар тұрақты әрі әділетті шешімге жеткізбейді, - дейді Ассади.

Оның пікірінше, қазіргі дипломатиялық әрекеттер де әзірге түбегейлі нәтижеге жеткізетін деңгейде емес. Себебі әлемдік ойыншылардың өз мүддесі әртүрлі, ал ортақ ұстаным әлі қалыптасқан жоқ.

Иран неге бәрінің назарында?

Қазіргі Таяу Шығыс туралы Ирансыз айту мүмкін емес. Иран - аймақтағы ең ықпалды мемлекеттердің бірі. Оның саяси ұстанымы, әскери әлеуеті, өңірлік байланыстары және Батыспен қарым-қатынасы Таяу Шығыстағы тепе-теңдікке тікелей әсер етеді.

Мұхаммад Замир Ассадидің айтуынша, Иран өзін сыртқы үстемдікке қарсы және аймақтық егемендікті қолдайтын күш ретінде көрсетіп келеді. Бұл ұстаным көптеген дамушы елдерге түсінікті әрі жақын естіледі.

Иран өзін сыртқы үстемдікке қарсы дауыс ретінде көрсетеді. Бұл Ғаламдық Оңтүстік елдерінің халықаралық саясаттағы теңсіздікке қатысты алаңдаушылығымен үндеседі, - дейді ол.

Алайда мәселе тек саяси риторикада емес. Иран төңірегіндегі кез келген шиеленіс әлемдік энергетика мен қауіпсіздікке бірден әсер етуі мүмкін.

Мұнай неге қымбаттауы мүмкін?

Таяу Шығыс - әлемдік мұнай жеткізілімінің негізгі орталықтарының бірі. Сондықтан бұл өңірдегі кез келген тұрақсыздық мұнай бағасына тікелей әсер етеді.

Нарық үшін кейде соғыстың өзі емес, қауіптің күшеюі туралы сигналдың өзі жеткілікті. Егер инвесторлар мұнай жеткізу жолдарына немесе инфрақұрылымға қауіп төніп тұр деп есептесе, баға бірден өсе бастайды.

Таяу Шығыстағы тұрақсыздықтың ең жедел салдарының бірі - энергия нарығындағы құбылмалылық. Тіпті қауіптің өзі мұнай бағасының көтерілуіне түрткі бола алады, - дейді Ассади.

Оның айтуынша, мұндай жағдай әсіресе энергия импорттайтын елдер үшін ауыр. Себебі мұнай бағасының өсуі инфляцияны күшейтіп, өндіріс шығынын арттырып, жалпы экономикалық қысымды ұлғайтады.

Доллар күшейсе, дамушы елдер неден ұтылады?

Геосаяси дағдарыстар кезінде инвесторлар әдетте қауіпсіз активтерге қарай бет бұрады. Мұндай кезеңде АҚШ доллары жиі күшейеді. Бұл әлемдік нарықтардағы белгісіздіктің классикалық реакциясы.

Бірақ доллардың нығаюы дамушы елдер үшін жақсы жаңалық емес. Өйткені бұл кезде:

• ұлттық валюталар әлсіреуі мүмкін;
• импорт қымбаттайды;
• сыртқы қарыз жүктемесі артады;
• капитал дамушы нарықтардан шыға бастайды.

Дағдарыс кезінде доллар көбіне нығаяды, өйткені инвесторлар тұрақтылық іздейді. Бірақ ұзақ мерзімді тұрақсыздық жаңа қаржылық балама іздеу үдерісін де күшейтеді, - дейді сарапшы.

Осылайша, Таяу Шығыстағы дағдарыс тек әскери немесе саяси салада ғана емес, жаһандық қаржы архитектурасында да өзгерістерге түрткі болуы мүмкін.

Иран төңірегіндегі ахуал әлемдік саудаға қалай әсер етуі мүмкін?

Сарапшының айтуынша, ең үлкен тәуекелдердің бірі - теңіз логистикасы мен энергия тасымалына қатысты.

Мәселен, Иранға қатысты ахуал ушыға түссе, әлемдік мұнай тасымалы үшін аса маңызды Ормуз бұғазының қауіпсіздігі күн тәртібіне шығуы мүмкін. Бұл бұғаз арқылы әлемдік энергия тасымалының елеулі бөлігі өтеді.

Егер осы бағытта қандай да бір шектеу немесе қауіп туындаса, оның салдары бір ғана аймақпен шектелмейді. Мұндай сценарий:

• мұнай бағасын шарықтатуы,
• жаһандық жеткізу тізбектерін әлсіретуі,
• халықаралық сауда құнын өсіруі мүмкін.

Иран төңірегіндегі кез келген эскалация әлемдік сауда мен экономикалық тұрақтылыққа тікелей әсер етуі мүмкін, - дейді Assadi.

Бұл жағдай Қазақстан мен Орталық Азияға қалай тиеді?

Бір қарағанда, Таяу Шығыстағы соғыс Қазақстаннан алыс көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл дағдарыстың әсері Орталық Азияға жанама емес, нақты тетіктер арқылы жетеді.

Біріншіден, энергия бағасы мен әлемдік инфляция аймақтағы экономикалық ахуалға ықпал етеді.

Екіншіден, сауда жолдары мен логистикалық тұрақтылық маңызды рөл атқарады.

Үшіншіден, аймақтық қауіпсіздік пен сыртқы саяси тепе-теңдік мәселесі өзекті бола түседі.

Ғаламдық Оңтүстік пен Орталық Азия елдері үшін бұл тек геосаяси тақырып емес. Бұл - экономикалық және стратегиялық маңызы бар нақты мәселе, - дейді Мұхаммад Замир Ассади.

Оның пікірінше, дәл осындай дағдарыстар дамушы елдердің халықаралық жүйедегі орнын, қауіпсіздік стратегиясын және экономикалық серіктестіктерін қайта қарауға итермелейді.

Таяу Шығыстағы кезекті шиеленіс халықаралық институттардың мүмкіндігіне қатысты сұрақтарды тағы да күшейтті. Әсіресе, халықаралық құқық, жаһандық басқару тетіктері және ірі державалардың жауапкершілігі төңірегіндегі пікірталас қайта жанданды.

Сарапшының айтуынша, бүгінгі жағдай бір маңызды шындықты көрсетіп отыр: күшке сүйенген саясат ұзақ мерзімді тұрақтылық әкелмейді.

Қазіргі шиеленіс жаһандық жүйедегі терең құрылымдық проблемаларды көрсетті. Тұрақты бейбітшілік үшін инклюзивті дипломатия, егемендікке құрмет және халықаралық нормаларды сақтау қажет, - дейді ол.

Бүгінгі Таяу Шығыстағы ахуал - бір ғана өңірдің дағдарысы емес. Бұл - мұнай бағасы, доллар, сауда, қауіпсіздік, дипломатия және халықаралық тәртіп секілді бірнеше ірі мәселенің бір нүктеде түйісуі.

Сондықтан бұл қақтығыстың салдары тек Газа, Израиль немесе Иранмен шектелмейді. Оның толқыны бүкіл әлемге, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азияға да жетіп отыр.

Пәкістан мен Орталық Азия елдері үшін бейбітшілік, тепе-теңдік және ынтымақтастықты қолдау - жай дипломатиялық таңдау емес, экономикалық және стратегиялық қажеттілік, - дейді Мұхаммад Замир Ассади.