Инвестиция тарту: Үкімет не істеді, биыл не өзгерді?

Қазақстанда инвестиция тарту жұмысында өндірісті дамытуға, инвесторлардың құқығын қорғауға және жобаларды іске қосуға кедергі келтіретін рәсімдерді жеңілдетуге басымдық беріліп отыр. Президент тапсырмалары аясында 2025 жылы қандай жұмыс атқарылды және биыл қандай өзгерістер бар? BAQ.KZ тілшісі ресми деректерге шолу жасады.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы Жолдауында инвестициялық саясатты қайта қарауды тапсырды. Президент қаражатты өңдеу өнеркәсібіне бағыттау қажеттігін айтып, инвесторлармен жұмыс істейтін жүйедегі бюрократия мен міндеттердің қайталануын сынға алды. Үкіметке инвестиция тарту жүйесін түбегейлі жаңарту жөніндегі іс-қимыл жоспарын әзірлеу міндеттелді.

Осы бағытта «инвестицияға тапсырыс» қағидаты енгізілді. Инвестициялар комитетінің 2025 жылғы есебіне сәйкес, өңірлерге экономиканың қажеттілігін талдап, тоқсан сайын нақты инвестициялық ұсыныстар дайындау міндеттелген. Яғни әкімдіктер қандай өндіріс қажет екенін анықтап, соған инвестор іздеуге тиіс. Ірі жобалардың келісу рәсімдерін жеделдету үшін олар Үкімет аппаратының тікелей бақылауына алынған.

Инвесторларға қызмет көрсетуді жеңілдету үшін Fast Track – «жасыл дәліз» тетігі қолданылды. Үкіметтің мәліметінше, 2025 жылғы шілдеге дейін осы жүйе арқылы 134 инвестор жеделдетілген мемлекеттік қызмет алған.

Өткен жылдың қорытындысында инвестиция көлемі өсті. Ұлттық статистика бюросының нақтыланған есебі бойынша, 2025 жылы негізгі капиталға 23,5 трлн теңге салынып, салыстырмалы бағамен өсім 16,7% жетті. Өңдеу өнеркәсібіне бағытталған инвестиция шамамен 3 трлн теңгеге жетіп, 39%-ға артты. Бұл көрсеткіш жаңа нысандар салуға, жабдық сатып алуға және өндірісті жаңғыртуға жұмсалған қаражатты қамтиды.

Мәселен, инвестицияның нақты өндіріске айналған мысалдарының бірі –Қостанайдағы KIA Qazaqstan зауыты. Кәсіпорын 2025 жылғы 21 қазанда іске қосылды. Ақорда мәліметінше, жобаға 131,5 млрд теңге инвестиция салынып, 1 500 жұмыс орны құрылған. Зауыттың өндірістік қуаты жылына 70 мың автомобиль шығаруға есептелген. Бұл –кәсіпорынның қуаты, нақты шығарылған көлік саны емес. Жаңа жобалар автомобиль өндірісімен шектелмейді. Үкіметтің 2025 жылы іске қосылған кәсіпорындар тізімінде Павлодар облысындағы EkibastuzFerroAlloys зауыты да бар. Ресми мәлімет бойынша, ферросилиций өндіретін кәсіпорынға 92,4 млрд теңге инвестиция салынып, 800 жұмыс орны ашылған.

Биыл инвесторларды құқықтық қорғау тетіктері күшейтілді. Үкіметтің 2026 жылғы қаңтардағы хабарламасында Бас прокуратураның Заңсыз иемденілген активтерді қайтару комитеті Инвесторлардың құқықтарын қорғау комитеті болып қайта құрылғаны айтылған. Инвестициялық омбудсмен міндеті Бас прокурорға жүктеліп, өңірлерде инвестициялық прокурорлар жұмысын бастаған. Сонымен қатар Үкімет инвесторларға алдын ала пысықталып, келісілген жобалар ұсыну тәсіліне көшіп жатқанын мәлімдеді.

Жобаларды сүйемелдеу жұмысы да жалғасып жатыр. 2026 жылдың бірінші тоқсанында Инвестициялық штаб жалпы құны 25,5 млрд доллар болатын 44 жобаны қараған. Бұл сома елге түскен инвестицияны емес, қаралған жобалардың жиынтық құнын көрсетеді.

Үкіметтің мамырдағы мәліметіне сәйкес, Сыртқы істер министрлігі мен Бас прокуратура инвестициялық жобаларды сүйемелдеудің жол картасын әзірлеген. Жұмыс келісімшарттарды рәсімдеу, жер учаскелерін беру және жобаларға жауапты тұлғаларды бекіту тәртібін жетілдіруді қамтиды.

Биылғы статистика да инвестиция көлемінің артқанын көрсетеді. 2026 жылғы қаңтар–шілдеде негізгі капиталға 11,46 трлн теңге инвестиция салынып, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7,7%-ға өскен. Жалпы инвестицияның 67,7%-ы шаруашылық жүргізуші субъектілердің өз қаражаты есебінен қаржыландырылған. Осы кезеңде өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестиция тау-кен саласынан асты. Өңдеуге 1,68 трлн теңге бағытталып, өсім 36,1%-ды құраған. Ал тау-кен өнеркәсібіне салынған қаражат 1,61 трлн теңге болып, 3,3%-ға азайған. Дереккөз: Ұлттық статистика бюросы⁠.

Ұлттық статистика бюросы⁠ның мәліметіне сүйенсек, өңірлердегі жағдай біркелкі емес. Биылғы жеті айда инвестиция көлемі Ұлытау облысында 94,4%-ға, Жамбыл облысында 56,4%-ға, Түркістан облысында 37,5%-ға артқан. Ал Жетісу облысында 24,5%-ға, Шымкентте 14%-ға және Қарағанды облысында 10,4%-ға төмендеген. Бұл –өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғандағы өзгеріс.

Бүгінде әкімшілік кедергілер де сақталып отыр. Мамырдағы кеңесте Премьер-министр Олжас Бектенов инвесторлардың өтініштеріне формалды жауап беру, мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдерін бұзу және мекемелер арасындағы үйлесімсіздік мәселелерін көтерді. Әкімдерге негізгі жобаларды тікелей бақылап, жер, инфрақұрылым және рұқсат құжаттарын беру кезінде созбалаңға жол бермеу тапсырылды.