Ғалым: Алтайды зерттеу түркі халықтарының ортақ тарихын тереңірек тануға мүмкіндік береді
Түркі мемлекеттері ұйымының XIII саммитінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ресейдің «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматына қосылу мүмкіндігін қарастыруды немесе оның Ұйым жұмысына бақылаушы мәртебесінде қатысуын ұсынды. Бұл бастама тарихи байланыстарды нығайтып қана қоймай, ғылым, білім және мәдениет салаларындағы ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді. Осы пікірді ҚР БҒМ ҒК Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры Зиябек Қабылдинов білдірді, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.
Мемлекет басшысының бұл бастамасы Қазақстанның өзара сенімді нығайтуға, мәдени-гуманитарлық байланыстарды дамытуға және халықаралық диалог аясын кеңейтуге бағытталған дәйекті сыртқы саяси бағытын көрсетеді. Оның тарихи негізі де тереңде жатыр. Ресей мен түркі әлемінің байланысы бірнеше ғасырды қамтиды. Ресей аумағында татар, башқұрт, чуваш, якут, алтай, тыва, хакас, қарашай, балқар, құмық, ноғай және басқа да түркі халықтары тарихи түрде қоныстанған. Олардың бай тарихи-мәдени мұрасы ортақ Еуразия кеңістігінің ажырамас бөлігі саналады. Бұл халықтар мемлекеттіліктің, мәдениеттің, ғылым мен ағартушылықтың дамуына елеулі үлес қосты, – деді ол.
Ғалымның айтуынша, қазақ және орыс халықтарының ғасырлар бойы қалыптасқан байланыстары тек саяси қарым-қатынастармен шектелмейді. Екі халықтың тарихы сауда, білім, ғылым, мәдениет және күнделікті тұрмыс салаларындағы өзара ықпалдастықпен тығыз байланысты.
Қазақ және орыс халықтарының тарихи тағдыры талай рет тоғысып, өзара ықпалдың кең кеңістігін қалыптастырды. Дегенмен ортақ өткенімізді объективті зерттегенде, ынтымақтастықтың жағымды тәжірибесімен қатар, тарихтың күрделі әрі қайшылықты тұстарын да ескеруіміз керек. Тарихқа біржақты қарауға болмайды, – деп атап өтті Зиябек Қабылдинов.
Оның сөзінше, Ресей әлемдік түркітану ғылымының қалыптасуы мен дамуына да айтарлықтай үлес қосқан. В. В. Радлов, В. В. Бартольд, Н. И. Ильминский, С. Е. Малов, А. Н. Кононов сынды ғалымдардың еңбектері түркі халықтарының тарихын, тілдерін, жазба ескерткіштері мен этнографиясын жүйелі зерттеудің негізін қалады.
Ресей архивтерінде, кітапханалары мен музей қорларында Қазақстан мен тұтас түркі әлемінің тарихын зерттеу үшін аса маңызды құжаттар мен жәдігерлердің мол қоры сақталған. ТМҰ аясындағы ынтымақтастықты кеңейту осы дереккөздерді бірлесіп зерттеуге, цифрландыруға және ғылыми айналымға енгізуге мүмкіндік береді. Бұл бағыттағы жұмыстар тарих ғылымы үшін де, ортақ мұраны сақтау үшін де маңызды, – деді институт директоры.
Сондай-ақ ол Қазақстан қолдау білдірген «Алтай – түркі өркениетінің бесігі» жобасының маңызын атап өтті. Ғалымның пікірінше, Алтай түркі халықтарының тарихи жадында айрықша орын алады.
Алтаймен түркі халықтарының этногенезі, алғашқы түркі мемлекеттілігінің қалыптасуы және көне түркі жазба мәдениетінің таралуы сияқты маңызды тарихи үдерістер байланысты. Сонымен бірге бұл өңір Қазақстан, Ресей, Қытай және Моңғолияны біріктіретін ортақ тарихи-мәдени кеңістік болып саналады. Сондықтан Алтайды зерттеу бір елдің ғана шеңберінде қалмауы керек. Бұл жұмысқа тарихшылар, археологтар, этнологтар, лингвистер, антропологтар мен генетика саласының мамандары қатысқан халықаралық әрі пәнаралық зерттеулер қажет, – деді Зиябек Қабылдинов.
Сарапшы Ресейдің «ТМҰ +» форматына қосылуы немесе бақылаушы мәртебесін алуы Ұйымның ғылыми және мәдени-гуманитарлық әлеуетін кеңейтуге де ықпал етуі мүмкін екенін айтты. Оның сөзінше, бұл бірлескен ғылыми және білім беру бағдарламаларын жүзеге асыруға, археологиялық экспедициялар ұйымдастыруға, академиялық алмасуды дамытуға және халықаралық конференциялар өткізуге жол ашады.
Болашақта түркі өркениетінің тарихына арналған іргелі ғылыми еңбектер әзірлеу, жазба деректерді, тарихи карталарды, қолжазбалар мен музей коллекцияларын біріктіретін ортақ цифрлық қор құру бағытында жұмыс істеуге болады. Мұндай бастамалар тарихи мұраны сақтап қана қоймай, оны келер ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік береді, – деп санайды ғалым.
Сонымен қатар ол Түркі мемлекеттері ұйымының ашық халықаралық алаң ретіндегі сипатын сақтаудың маңызын атап өтті. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұйымның әскери альянс емес екенін және оған айналмауы керектігін айтқан болатын.
Бұл ұстаным Ресеймен өзара іс-қимылды жаңа кедергілер қалыптастыру тұрғысынан емес, диалог пен өзара тиімді ынтымақтастық кеңістігін кеңейту ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. ТМҰ экономикалық, көлік-логистикалық, ғылыми және мәдени-гуманитарлық байланыстарды нығайтуға бағытталған ашық ұйым ретінде дамуы керек. Менің ойымша, Мемлекет басшысының бастамасы прагматикалық ұстанымымен, тарихи негізділігімен және стратегиялық көзқарасымен маңызды. Ортақ мұра саяси келіспеушіліктердің тақырыбына емес, халықтар арасындағы түсіністік пен сындарлы ынтымақтастықтың негізіне айналуы қажет, – деп түйіндеді Зиябек Қабылдинов.