Футболдан әлем чемпионаты: бір ғасырлық аңыз қалай басталды?

Футболдан әлем чемпионаты әлемдік спорттағы ең ауқымды әрі ең маңызды жарыс саналады.

Көрермен қызығушылығы жағынан бұл дода Олимпиада ойындарын, ең ірі музыкалық фестивальдерді және көптеген халықаралық саяси оқиғаларды да басып озады. Әр төрт жыл сайын жер жүзіндегі миллиардтаған адам матчтарды тамашалап, өз ұлттық құрамаларына жанкүйер болады, жеңістен кейін көшеге шығып қуанады және команданың жетістігін жеке жеңісі ретінде қабылдайды.

Алайда әлем чемпионаты жай ғана футбол турнирі емес. Бір ғасырға жуық тарихында ол саяси үдерістердің, әлемдік қақтығыстардың, экономикалық өзгерістер мен технологиялық дамудың айнасына айналды. Мундиаль тарихы арқылы ХХ және ХХІ ғасырлардың тарихын да байқауға болады. Кейбір чемпионаттар бейбітшілік пен халықтар бірлігінің символына айналса, енді бірі соғыс, революция және саяси дағдарыстар кезеңінде өтті. Футбол алаңдарында кейін ұлттық қаһарманға айналған аңыздар дүниеге келді, ал кейбір матчтар спорт тарихының оқулықтарына мәңгілікке енді.

Әлем чемпионатын кім ойлап тапты және оны өткізудің қажеттілігі неден туындады?

Бүгінде әлем чемпионатынсыз футбол әлемін елестету қиын. Алайда ХХ ғасырдың басында мұндай турнир мүлде болған жоқ.

Сол кезеңде футбол Еуропа мен Оңтүстік Америкада қарқынды дамып жатты. Ұлттық федерациялар бірінен соң бірі құрылып, халықаралық матчтардың саны артты. Бірақ ұлттық құрамалар арасында бірізді жарыс жүйесі болмады. Сол уақыттағы басты халықаралық турнир Олимпиада ойындары саналатын.

Алайда Олимпиаданың маңызды бір шектеуі болды. Жарысқа тек әуесқой спортшылар ғана қатыса алатын. Ал футбол біртіндеп кәсіби спорт түріне айналып келе жатқан еді. Соның салдарынан көптеген үздік ойыншылар Олимпиадада өнер көрсете алмады.

Дәл осы кезде Халықаралық футбол федерациясының (ФИФА) басшылығында өз алдына жеке турнир ұйымдастыру идеясы пайда болды.

Бүгінгі әлем чемпионатының өмірге келуіне ең үлкен үлес қосқан адам – француз Жюль Риме болды.

Жюль Риме 1873 жылы дүниеге келген. Ол жастайынан спорт ұлтқа, тілге және саяси көзқарасқа қарамастан адамдарды біріктіре алады деп сенді. Миллиондаған адамның өмірін жалмаған Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Риме халықаралық спорт жарыстарын халықтар арасындағы өзара түсіністік пен бейбітшілікті нығайтатын құрал ретінде белсенді түрде насихаттай бастады.

1921 жылы ол ФИФА президенті болып сайланып, көп ұзамай әлемдік футбол чемпионатын өткізу идеясын ілгерілете бастады.

Көпшілік бұл жобаны тым тәуекелді деп санады. Ол кезде әуе қатынасы кең тарамаған еді, командалар басқа құрлықтарға апталап кемемен жететін, ал ұлттық футбол федерацияларының қаржылық мүмкіндігі шектеулі болатын.

Соған қарамастан Жюль Риме ФИФА басшылығын өз ұсынысының дұрыстығына сендіре алды.

1928 жылы ұйымның конгресінде тарихи шешім қабылданды: ұлттық құрамалар арасында тарихтағы алғашқы әлем чемпионатын өткізу туралы қаулы бекітілді.

Осылайша араға жүз жылға жуық уақыт салып, Жер шары тұрғындарының тең жартысы тамашалайтын турнирдің тарихы басталды.

Алғашқы әлем чемпионаты: ұлы турнирдің бастау алған кезеңі

Алғашқы әлем чемпионаты 1930 жылы Уругвайда өтті.

Бүгінгі өлшеммен қарағанда бұл таңғаларлық көрінуі мүмкін, бірақ сол кезде турнирге небәрі 13 құрама қатысты. Салыстыру үшін айтсақ, 2026 жылғы әлем чемпионатында 48 ұлттық құрама бақ сынап жатыр.

Уругвайдың таңдалуы кездейсоқ емес еді.

Сол кезеңде бұл ел әлемдегі ең мықты футбол державасы саналды. Уругвай құрамасы 1924 және 1928 жылдардағы Олимпиада ойындарында жеңіске жетіп, әлем футболының көшбасшысы ретінде мойындалған болатын.

Сонымен қатар 1930 жылы ел тәуелсіздігінің 100 жылдығын атап өтті.

Уругвай үкіметі қатысушылардың жол шығынын, тұру ақысын және басқа да шығындарын өз мойнына алуға уәде берді.

Соған қарамастан көптеген еуропалық құрамалар Атлант мұхитын кесіп өтіп барудан бас тартты. Жол шамамен үш аптаға созылатын, ал ұйымдастырушылардың қолдауына қарамастан шығын көлемі айтарлықтай еді.

Нәтижесінде турнирге Еуропадан небәрі төрт құрама ғана келісті.

Олардың сапарының өзі үлкен оқиғаға айналды.

Футболшылар кеменің палубасында жаттығып, жолаушылар арасында доппен жаттығулар өткізіп, тіпті жол үстінде жолдастық кездесулер де ұйымдастырған.

Уругвай мен Аргентина арасындағы финалдық матчқа ондаған мың көрермен жиналды. Уругвай құрамасы 4:2 есебімен жеңіске жетіп, тарихтағы алғашқы әлем чемпионы атанды.

Ол кезде ешкім бұл турнирдің адамзат тарихындағы ең ұлы спорттық дәстүрлердің біріне айналатынын болжай алған жоқ.

1930-жылдардағы әлем чемпионаттары: футбол жаһандық құбылысқа айнала бастады

Алғашқы турнирдің сәтті өтуінен кейін әлем чемпионатының танымалдығы жылдам өсе бастады. 1934 жылы жарыс алғаш рет Еуропада – Италияда ұйымдастырылды. Дәл осы кезеңде футбол алғаш рет үлкен саясатпен бетпе-бет келді.

Италия басшысы Бенито Муссолини спорттың насихат құралы ретіндегі маңызын жақсы түсінді. Сондықтан ол ұлттық құраманың жетістігін өз билігінің беделін нығайту үшін пайдалануға тырысты.

Италия құрамасы сол чемпионатта жеңіске жетті. Кубок ұстаған футболшылардың суреттері әлемге кеңінен тарады. Төрт жылдан кейін, 1938 жылы, Италия тағы да әлем чемпионы атанды.

Бұл Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өткен соңғы мундиаль болды.

Ол кезде көптеген елдерде саяси жағдай күрделене бастаған еді. Еуропа біртіндеп өз тарихындағы ең ірі әскери қақтығысқа жақындап келе жатты.

Соғыс басталғаннан кейін әлем чемпионаттары өткізілмеді.

1942 және 1946 жылдары турнир ұйымдастырылған жоқ. Бұл – әлем чемпионаттарының тарихында жарыстардың осыншама ұзақ уақытқа тоқтатылған жалғыз кезеңі.

Соғыстан кейінгі футболдың қайта оралуы және «Мараканасо» трагедиясы

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін адамзатқа бейбіт өмірдің символдары қажет болды. Солардың бірі 1950 жылы Бразилияда өткен әлем чемпионаты еді.

Бразилия сол кезеңде әлемдегі ең үлкен стадиондардың бірі – әйгілі «Маракана» аренасын салды. Ел тұрғындары өз құрамасының жеңісіне еш күмән келтірмеді.

Газеттер болашақ чемпиондарды алдын ала құттықтап жатты. Кейбір шенеуніктер жеңіс тойына дайындала бастаған болатын.

Алайда әлем спорты тарихындағы ең үлкен сенсациялардың бірі орын алды.

Шешуші кездесуде Уругвай құрамасы күтпеген жерден Бразилияны 2:1 есебімен жеңді.

Соңғы ысқырықтан кейін алып стадионда үнсіздік орнады.

Куәгерлердің естеліктеріне қарағанда, көптеген жанкүйер көз жасына ерік берген. Ал кейбір журналистер бұл жеңілісті ұлттық трагедия деп атады.

Бразилияда бұл оқиға бүгінге дейін «Мараканасо» деген атаумен белгілі.

Пеле дәуірі: футбол өзінің алғашқы жаһандық суперқаһарманына ие болды

1958 жылы Швецияда өткен әлем чемпионатында әлем футбол тарихын түбегейлі өзгерткен адаммен танысты.

Оның есімі – Эдсон Арантис ду Насименту.

Бірақ бүкіл әлем оны Пеле деген атпен біледі.

Сол кезде ол небәрі 17 жаста еді.

Жас шабуылшының техникасы, жылдамдығы және ойынды түсіну деңгейі соншалық жоғары болды, сарапшылар бірден жаңа супержұлдыздың дүниеге келгенін айтты.

Бразилия сол чемпионатта алғаш рет әлем чемпионы атанды.

Төрт жылдан кейін бұл жетістігін қайталады.

Ал 1970 жылы Пеле үшінші мәрте әлем чемпионы атанды.

Бұл рекорд әлі күнге дейін жаңартылған жоқ.

Әлемнің түкпір-түкпіріндегі миллиондаған адам үшін Пеле алғашқы жаһандық спорт кумиріне айналды.

Оның танымалдығы футболдың шекарасынан әлдеқашан асып кеткен еді.

Пеле президенттермен, корольдермен және мемлекет басшыларымен кездесетін. Оның есімін спортқа қызықпайтын адамдардың өзі білетін.

Әлем чемпионаты саясат пен дипломатия құралы ретінде

Өз тарихының барлық кезеңінде мундиаль тек спорттық емес, саяси оқиға да болып келді.

Әрбір мемлекет әлем чемпионатын өткізу құқығын халықаралық беделін күшейтудің тиімді мүмкіндігі ретінде қарастырады.

Әдетте турнирге дайындық 8–10 жыл бұрын басталады.

Жаңа стадиондар, әуежайлар, қонақүйлер, жолдар, теміржол желілері және тұтас қалалық аудандар салынады.

Мемлекет үшін бұл – өз жетістіктерін әлемге танытудың мүмкіндігі.

Мысалы, Германия 2006 жылғы әлем чемпионаты арқылы өзін заманауи еуропалық мемлекет ретінде көрсетті.

Оңтүстік Африка Республикасы 2010 жылы Африка құрлығында ең ірі халықаралық жарыстарды өткізе алатынын дәлелдеді.

Ал Катар 2022 жылғы әлем чемпионатын елдің халықаралық беделін арттыру құралы ретінде пайдаланды.

Көптеген саясаттанушылар мұндай құбылысты «жұмсақ күш» деп атайды.

Бұл – мемлекеттің мәдениет, спорт және халықаралық жобалар арқылы әлемдік қоғамдық пікірге ықпал ету қабілеті.

Көп жағдайда ұлттық құраманың жетістігі қоғамды кез келген саяси ұраннан да күшті біріктіре алады.

Әлем чемпионаттарының тарихын жасаған ұлы футболшылар

Әлем чемпионаттарының тарихы аңыз футболшылардың есімдерімен тығыз байланысты.

Пеле әлемге футболдың жаңа дәуірін сыйлады.

1986 жылы Диего Марадона Аргентина құрамасын іс жүзінде жалғыз өзі әлем чемпиондығына жеткізді. Оның сол турнирдегі ойыны спорт тарихындағы ең үздік өнер көрсетулердің бірі саналады.

Франц Беккенбауэр Германия футболының символына айналып, әлем чемпионатын әуелі ойыншы, кейін бапкер ретінде жеңіп алды.

Зинедин Зидан 1998 жылы Францияны әлем чемпионы етіп, ұлттық қаһарман мәртебесіне көтерілді.

Роналдо 2000-жылдардың басындағы футболдың басты жұлдызына айналды.

Мирослав Клозе әлем чемпионаттары тарихындағы ең үздік сұрмерген атанып, 16 гол соқты.

Лионель Месси 2022 жылғы әлем чемпионатындағы жеңісімен өзінің ұлы мансабын толықтырды.

Көптеген жанкүйер дәл осы титулдан кейін Мессиді Пеле мен Марадонамен бір қатарға қоя бастады.

Неліктен әлем чемпионатын миллиардтаған адам тамашалайды?

Мундиальдың танымал болуының басты сыры – оның бірегейлігінде.

Олимпиада ойындары ондаған спорт түрін қамтиды. Ал әлем чемпионаты толығымен жер шарындағы ең танымал ойын – футболға арналған.

Клубтық жарыстардан айырмашылығы, мұнда ұлттық құрамалар бақ сынайды.

Адамдар жай ғана команданы емес, өз елін қолдайды.

Сондықтан әрбір матч ұлттық деңгейдегі маңызды оқиғаға айналады.

Әлем чемпионаты кезінде көптеген қалалардың көшелері босап қалады, жұмыс берушілер жұмыс кестесін өзгертеді, ал миллиондаған адам теледидар мен смартфон экрандарының алдына жиналады.

Көптеген отбасы үшін матч көру ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрге айналған.

Мундиальдың тағы бір ерекшелігі – оның сирек өткізілуінде.

Турнир төрт жылда бір рет өтеді.

Осы уақыт аралығында жанкүйерлер келесі жарысты асыға күтеді, ал әр чемпионат өзіндік тарихи оқиғаға айналады.

Бұл жарыстың эмоционалдық құндылығын бұрынғыдан да арттыра түседі.

Әлем чемпионаттарының болашағы

Футбол дамуын тоқтатқан емес.

Егер алғашқы әлем чемпионатына небәрі 13 құрама қатысса, бүгінде бұл жарыс ондаған мемлекетті біріктіретін және миллиардтаған адам тамашалайтын жаһандық жобаға айналды.

2026 жылғы әлем чемпионаты тарихта алғаш рет бірден үш елде – АҚШ-та, Канадада және Мексикада өтіп жатыр.

Сондай-ақ алғаш рет финалдық кезеңге 48 құрама қатысуда.

ФИФА бұл шешімнің арқасында әлемнің көптеген еліне ең беделді футбол додасында өнер көрсетуге мүмкіндік беріліп, футбол географиясы бұрынғыдан да кеңейеді деп есептейді.

Соңғы онжылдықтарда технологиялардың дамуы да әлем чемпионатын жаңа деңгейге шығарды.

Бұрын жанкүйерлер матч нәтижесін радио арқылы білсе, бүгінде кездесулер жоғары сапада тікелей эфирде көрсетіледі, ал миллиондаған адам ойындарды смартфон арқылы тамашалай алады.

VAR жүйесі төрешілердің шешім қабылдауына көмектессе, аналитикалық технологиялар ойынның жаңа қырларын ашып жатыр.

Сарапшылардың пікірінше, алдағы жылдары жасанды интеллект, цифрлық платформалар және жаңа трансляция форматтары жанкүйерлердің футболды қабылдау тәсілін одан әрі өзгертеді.

Ғасырға жуық тарихы бар жаһандық феномен

Бір ғасырға жуық уақыт ішінде әлем чемпионаты француз спорт қайраткерінің батыл идеясынан планетадағы ең ірі спорттық оқиғаға айналды.

Ол дүниежүзілік соғыстарды, саяси дағдарыстарды, экономикалық күйзелістерді және технологиялық төңкерістерді бастан өткерді.

Соған қарамастан өзінің басты миссиясын жоғалтқан жоқ.

Ол – түрлі ұлттың, мәдениеттің және көзқарастың өкілдерін бір ойынның айналасына топтастыру қабілеті.

Сондықтан әлем чемпионаты жай ғана футбол турнирі емес.

Ол – спорт шекарасынан әлдеқашан асып кеткен, миллиондаған тағдырды, эмоцияны және тарихи сәттерді біріктірген ерекше құбылыс.

Дәл осы себепті мундиаль бүгінде әлемдік мәдениеттің, спорттың және халықаралық ынтымақтастықтың маңызды символдарының бірі болып қала береді.