Фермердің цифрлық серігі: Қазақстан ауыл шаруашылығында қандай технологиялар енгізіліп жатыр?

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы халыққа Жолдауында ауыл шаруашылығы саласында ЖИ тәсілдерін жедел қарқынмен енгізуді тапсырды. Қазірдің өзінде Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні енгізу жұмыстары кезең-кезеңімен жүргізіліп жатыр. Қазір фермерлер мемлекеттік субсидия алуға арналған өтінімдерді электронды түрде беріп, жер ресурстарының пайдаланылуын жерсеріктер арқылы бақылай алады. Сонымен қатар мал шаруашылығында цифрлық есепке алу жүйелері жұмыс істеп, егістікті талдау мен өнімділікті болжауға арналған ЖИ шешімдері әзірленуде. Бұл туралы Ауыл шаруашылығы министрлігі BAQ.KZ редакциясының ресми сауалына берген жауабында мәлімдеді.

Ведомствоның мәліметінше, агросекторды цифрландырудың негізгі мақсаты – өндірістік үдерістерді оңтайландыру, ресурстарды тиімді пайдалану және басқарушылық шешімдердің сапасын арттыру. Бұл ретте мемлекеттік ақпараттық жүйелерді өзара байланыстыруға, салалық деректерді біріктіруге және жасанды интеллект құралдарын енгізуге басымдық беріліп отыр.

Мемлекеттік қызметтердің 94 пайызы онлайн қолжетімді

Цифрландырудың негізгі бағыттарының бірі – мемлекеттік қызметтерді электронды форматқа көшіру. Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, ведомство көрсететін 80 мемлекеттік қызметтің 75-і, яғни 94 пайызы онлайн қолжетімді.

Мемлекеттік цифрлық субсидиялау жүйесі – Gosagro.kz арқылы фермерлер мемлекеттік қолдаудың 20 бағыты бойынша өтінім бере алады. Платформада 200 мың пайдаланушы тіркелген. Бұған дейін министрлік жариялаған мәліметте цифрлық платформаға көшу ауыл шаруашылығы өндірушілеріне 1 миллиард теңгеден астам қаражат үнемдеуге мүмкіндік бергені айтылған.

Жүйе Кадастрлардың бірыңғай мемлекеттік жүйесімен, электрондық шот-фактуралар жүйесімен және ауыл шаруашылығы техникасын тіркеу жүйесімен интеграцияланған. Субсидия сомаларын есептеу ұсынылған құжаттар негізінде автоматты түрде жүргізіледі.

Сонымен қатар электрондық кезек, күту тізімдері мен мәліметтерді автоматты тексеру рәсімдердің ашықтығын арттыруға бағытталған. Алдағы міндеттердің бірі – ақпараттық жүйелер арасындағы деректер алмасуды жетілдіру. Бұл фермерлерден бір мәліметті бірнеше рет талап етуді азайтып, өтінімдерді қарау үдерісін жеделдетуге мүмкіндік береді.

Жерсеріктер пайдаланылмай жатқан алқаптарды анықтайды

Ауыл шаруашылығы жерлерінің пайдаланылуын бақылауда 2023 жылы іске қосылған JerInSpectr платформасы қолданылады. Жүйе жерді қашықтан зондтау деректерін пайдаланып, жер учаскелерінің нысаналы мақсатына сәйкес игерілуін бақылауға көмектеседі.

Министрліктің жариялаған мәліметіне сәйкес, 2026 жылы JerInSpectr жүйесі арқылы жерлерді қашықтан мониторингтеу аясында жалпы ауданы 8,3 миллион гектарды құрайтын 18 мыңнан астам карточка қалыптастырылған. Оның 9 132-сі жайылымдық алқаптарға, 8 951-і егістік жерлерге қатысты. Мониторинг 17 облыстағы 188 ауданды қамтыған.

Ал жүйе іске қосылғаннан бері жер заңнамасының ықтимал бұзушылықтары бойынша 50 мыңнан астам инцидент карточкасы қалыптастырылып, өңделген.

Жерсеріктік суреттер мамандарға әрбір учаскеге бармай-ақ, ауқымды аумақтарды бақылауға мүмкіндік береді. Дегенмен қашықтан мониторинг жерді толыққанды тексерудің орнын баспайды. Жердің нақты жағдайын бағалау кезінде маусымдық ерекшеліктер мен табиғи факторларды да ескеру қажет.

Қазір JerInSpectr платформасын «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ-мен бірлесіп жаңғырту жұмыстары жүргізіліп жатыр. Болашақта кеңістіктік деректер мен ғарыштық түсірілімдерді терең талдау үшін жасанды интеллектіні қолдану көзделген.

Мал шаруашылығында 39 миллионнан астам жануар есепке алынған

Ауыл шаруашылығы жануарларын біріздендірудің ақпараттық жүйесі мал басын есепке алуға, жануарлардың қозғалысын бақылауға және ветеринариялық рәсімдер туралы мәліметтерді жинауға мүмкіндік береді.

Министрлік өкілдерінің сөзінше, жүйеде 39 миллионнан астам ауыл шаруашылығы жануары туралы дерек бар. Әр жануарға бірегей сәйкестендіру нөмірі беріледі. Осылайша, оның туған сәтінен бастап союға және өнімді өткізуге дейінгі тарихын бақылауға болады.

Жүйені жаңғырту аясында сауда және қоғамдық тамақтану нысандарын, мектептер мен басқа да ұйымдарды қосу жұмыстары жүргізілуде. Бұдан бөлек, ветеринариялық қызметті жетілдіру үшін TortTulik мобильді қосымшасы мен жасанды интеллект негізіндегі көмекші әзірленіп жатыр.

Ал балық шаруашылығында E-Fish ақпараттық жүйесі жұмыс істейді. Ол балық өнімдерінің су айдынынан бастап түпкі тұтынушыға дейінгі қозғалысын қадағалауға мүмкіндік береді. Жүйеде 1 221 субъект тіркелген. Министрліктің мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысы бойынша саланың ашықтығын арттыру нәтижесінде балық өнімдерінің көлеңкелі айналымы 7 пайызға қысқарған.

Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің қадағалануын қамтамасыз ететін ақпараттық жүйе де әзірленіп жатыр. Жобаны 2027 жылдың соңында аяқтау жоспарланған.

ЖИ фермерлерге қандай көмек береді?

Ауыл шаруашылығына жасанды интеллект енгізу жұмыстары да бірнеше бағытта жүргізіліп жатыр. Оның ішінде өнімділікті болжау, егістіктердің жай-күйін бақылау, өсімдіктер мен жануарлар ауруларының тәуекелдерін бағалау және фермерлерге ақпараттық-консультациялық қолдау көрсету бар.

Қазір «Ауыл шаруашылығы жануарларын бірдейлендіру» ақпараттық жүйесінде және ISZH Mobile мобильді қосымшасында ветеринариялық ЖИ-көмекші пилоттық режимде қолданылуда. Министрліктің жауабына сәйкес, оған еліміздің барлық облысынан өтініштер түскен. Пайдаланушылардың басым бөлігі – ауылдық округ деңгейіндегі мамандар.

Gosagro.kz жүйесінде субсидиялау мәселелері бойынша ЖИ чат-боты енгізілуде. Ал өсімдік шаруашылығындағы қадағалау ақпараттық жүйесінде ЖИ-ассистент әзірленіп жатыр.

Отандық компаниялар да осы бағытта өз шешімдерін ұсынып отыр. Мәселен, AgroUchet платформасында алқаптарды спутниктік бақылау, NDVI индексін талдау, өсімдіктердің жай-күйін жасанды интеллект арқылы бағалау және шаруашылық деректеріне негізделген «Агроша» көмекшісі қарастырылған.

Қарағандыда әзірленген AgroSky жобасы дрондар жинаған мультиспектрлік түсірілімдерді талдап, проблемалы учаскелерді анықтау, суару мен тыңайтқыш енгізу бойынша ұсынымдар дайындау тәсілдерін сынақтан өткізіп жатыр.

Ал Қызылорда облысындағы AgriX жобасының алғашқы прототипі жүгері алқабында сыналған. Ол топырақ, ауа райы, ылғал және дақылдың даму кезеңдері туралы деректерді пайдаланып, өнімділікті болжауға және егістікті күтіп-баптау бойынша ұсынымдар беруге бағытталған.

Сонымен бірге Ақмола облысындағы «Журавлевка-1» және «Дихан плюс» шаруашылықтарында GPS-навигация, дәл себу кешендері, дрондар мен автоматтандырылған метеостанциялар қолданылатыны туралы өңірлік деректер бар. Мұндай құралдар агротехникалық жұмыстардың дәлдігін арттырып, ресурстарды үнемдеуге көмектеседі. Алайда GPS-навигация мен автоматтандырылған басқару жүйелерінің барлығы бірдей жасанды интеллект негізінде жұмыс істемейді.

2028 жылға дейін бірыңғай цифрлық платформа құрылады

Агросекторды цифрландырудың келесі кезеңі – салалық ақпараттық жүйелерді бір ортаға біріктіру. Осы мақсатта Digital Agro Platform платформасы мен Smart Data Agro талдамалық деректер қоймасын дамыту көзделген.

Олардың негізгі міндеті – жер ресурстары, мал шаруашылығы, мемлекеттік қолдау және өндірістік қызмет туралы мәліметтерді біріктіріп, саланы кешенді талдауға мүмкіндік беру.

Министрліктің жауабына сәйкес, 2027 жылы салалық Data Lake қалыптастыруды аяқтау жоспарланған. Ал «Digital Qazaqstan» іс-қимыл жоспары аясында 2027 жылдың соңына дейін жасанды интеллект, дәлме-дәл егіншілік, заттар интернеті және Smart Farm бағыттарындағы цифрлық сервистер мен құралдарды іске қосу қарастырылған.

Digital Agro Platform платформасының функционалын іске қосу мерзімі – 2028 жылғы желтоқсан. Бірыңғай жүйе өнімнің өндірістен тұтынушыға дейінгі қозғалысын бақылауға, деректерді талдауға, мемлекеттік қолдаудың тиімділігін бағалауға және фермерлерге түсетін әкімшілік жүктемені азайтуға мүмкіндік беруі тиіс.

Осылайша, Қазақстан агросекторында цифрландыру мемлекеттік қызметтерді электронды форматқа көшіруден бастап, жерді спутниктік бақылау мен жасанды интеллектіні қолдануға дейінгі бірнеше бағытты қамтып отыр. Алайда бұл технологиялардың нақты тиімділігі олардың шаруашылықтарға қаншалықты қолжетімді болатынына, деректердің сапасына және күнделікті өндірістік үдерістерге қаншалықты енгізілетініне байланысты.