Экран артындағы қауіп: Ғалымдар гаджеттердің балаларға тигізер нақты зиянын дәлелдеді
Ғалымдар смартфондардың балалар үшін басты қаупін атады.
Цифрлық орта мен әлеуметтік желілер балалар мен жасөспірімдердің денсаулығына пайдасынан гөрі зиянын әлдеқайда көп тигізеді. Халықаралық ғалымдар тобы жүздеген зерттеудің нәтижесін қорытындылай келе, осындай тұжырымға келді. Зерттеу нәтижелері 4 қазанда The Lancet журналында жарияланды. Бұл цифрлық ортаның денсаулыққа қалай әсер ететіні туралы жаңа сериядағы екінші мақала.
Авторлар 121 жүйелі шолуды талдап шықты, оның ішінде 24 жасқа дейінгі 9 миллионға жуық қатысушысы бар 2,790 зерттеу қамтылған.
Талдау нені көрсетті?
10 жасқа дейінгі балаларда қорытындылардың 71%-ы цифрлық құрылғылардың зиянын көрсетсе, тек 10%-ы пайдасын көрсетті, ал қалғандары айқын байланысты анықтаған жоқ.
10 мен 24 жас аралығындағы жасөспірімдер мен жастарда зиянды байланыстар 80%-ды, пайдалы байланыстар 8%-ды құрады.
Кішкентай балаларда экран алдындағы уақыттың көп болуы жағымсыз эмоциялармен және мінез-құлық проблемаларымен тығыз байланысты. Оларда бұл мәселелердің туындау ықтималдығы 39%-ға жоғары. Жиі кездесетін психикалық проблемалардың қаупі 49%-ға артық болды. Смартфондар мен планшеттер ұйқыны едәуір нашарлатады, ұйқыға қатысты қиындықтардың туындау ықтималдығы 79%-ға өседі.
Жасөспірімдер арасында ғалымдар көбінесе әлеуметтік желілер мен интернетті тәуелділік сияқты проблемалы пайдалану жағдайларын зерттеген. Мұндай жасөспірімдер жағымсыз эмоциялар мен мінез-құлық мәселесіне шамамен үш есе жиі тап болады. Жалғыздық, психикалық проблемалар, өмір сапасының нашарлауы, ұйқының бұзылуы және физикалық белсенділіктің төмендеу ықтималдығы екі немесе одан да көп есе өседі. Әлеуметтік желілерді жай ғана қолдану психикалық проблемалардың туындау ықтималдығын 68%-ға, ал экран алдындағы уақыт семіздік қаупін 27%-ға арттырады.
Пайдалы жақтары да бар. Білім беру және интерактивті қосымшалар сәбилердің тілі мен ойлау қабілетінің жақсы дамуына ықпал етеді, әсіресе бала мұны ата-анасымен бірге қараса. Жасөспірімдер үшін желідегі қалыпты қарым-қатынас қолдау сезімін сезінуге көмектеседі, ал белсенді бейнеойындар өзін-өзі жақсы сезінумен және салауатты өмір салтымен байланысты.
Бұл жаһандық ауқымда нені білдіреді?
Авторлар мұның бүкіл әлем үшін нені білдіретінін бағалап көрді. Олардың есептеуі бойынша, егер бала экран алдында күн сайын екі сағаттан артық уақыт өткізсе, бұл жастар арасындағы депрессияның әрбір бесінші жағдайымен және семіздіктің шамамен 15% жағдайымен байланысты болуы мүмкін. Бұл депрессия салдарынан жоғалған шамамен 2,8 миллион сау өмір жыл және семіздік салдарынан жоғалған 0,24 миллион жыл.
Ғалымдар бұл зиянның дәлелі емес, тек иллюстрациялық бағалау екенін бірден атап өтеді. Зерттеулердің көпшілігі байланысты тек бір мезетте тіркейді. Сондықтан, мысалы, депрессияның өзі жасөспірімді телефонда көбірек уақыт өткізуге итермелейтінін жоққа шығаруға болмайды.
Сонымен қатар, цифрлық орта әрбір баланың өмірінің бөлігіне айналды. ЭЫДҰ (OECD) елдерінде балалардың 93%-ы 10 жасқа толғанда-ақ цифрлық құрылғыларды пайдаланады. Смартфон балалардың көбінде 10 немесе 11 жаста пайда болады. 5 пен 17 жас аралығындағы балалардың тек үштен бірі ғана 57 елде экран алдындағы тәуліктік екі сағаттық норманы сақтайды. Жасанды интеллектіні пайдалану да тез өсіп келеді. Еуропаның 17 елінде 9 бен 16 жас аралығындағы балалардың 72%-ы генеративті ЖИ-ді пайдаланған, ал АҚШ-та әрбір он жасөспірімнің жетеуі қолданады.
Мәселе тек экран алдындағы уақытта ғана ма?
Авторлардың басты тұжырымы – зерттеушілер тым ұзақ уақыт бойы тек экран алдындағы сағаттарды санап келді және платформалардың өздері қалай жұмыс істейтінін зерттемеді. Шексіз лента, автоматты түрде қосылу, лайктар, жазылушылар және контентті таңдайтын алгоритмдер адамның назарын мүмкіндігінше ұзақ ұстап тұру үшін жасалған. Жасөспірімнің миы мұндай "марапаттарға" әсіресе сезімтал келеді.
Қауіптер біркелкі бөлінбеген. Бұрыннан психикалық денсаулығында проблемалары бар, цифрлық сауаты төмен және нақты өмірде қолдауы жоқ балалар көбірек зардап шегеді.
Ғалымдар не ұсынады?
Авторлар түпкілікті дәлелдерді күтпей, алдын ала әрекет етуге шақырады. Барлық жауапкершілікті балалар мен ата-аналардың өзіне ғана жүктеу – қате. Технологиялық компаниялар жаңа өнімдер мен функциялардың балалар үшін қауіпсіз екенін оларды жаппай іске қоспас бұрын дәлелдеуі тиіс.
Балалардың денсаулығы туралы ұсыныстарды тек экран алдындағы уақытты шектеумен ғана шектемей, жасты, контентті және баланың құрылғыны қалай пайдаланатынын ескере отырып құру қажет. Цифрлық және алгоритмдік сауаттылықты дамыту, балалардың психикалық денсаулығын қолдау және ата-аналарға көмектесу маңызды. Ғалымдар зерттеушілерге платформалардың деректеріне қолжетімділік беруді және осындай шешімдерді қабылдауға балалар мен жасөспірімдердің өзін қатыстыруды сұрайды.