БЖЗҚ табыс тапты, бірақ инфляция жеңді: Салымшылар не жоғалтты?

Жуырда БЖЗҚ инвестициялық табысы туралы есеп беріп, бір жыл ішінде 2,66 трлн теңге есептелгенін хабарлады. Бұл – қомақты көрсеткіш, әсіресе 12 айдағы табыстылық 11,39% болғанын ескерсек. Жалпы алғанда, қордың 2026 жылғы 1 наурыздағы дерегіне сай, қазақстандықтардың зейнетақы жинағы 26,87 трлн теңгеден асты. Алайда инфляцияның жоғары болуы және базалық мөлшерлеменің қымбаттауы аясында нақты қанша таптық немесе жоғалттық, Ұлттық банк халықтың ақшасын қайда салып отыр және зейнетақы активтерін шын мәнінде табысты ету үшін не істеп жатыр деген сұрақ туындайды. BAQ.KZ осы материалда мәселені кезең-кезеңімен тарқатады.

Инфляцияны қуып жете жаздадық және –165 млрд теңге...

БЖЗҚ-ның «2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша зейнетақы активтерін басқару» есебінен байқалғандай, инфляция табыстылықтан аздап озып кеткен. Редакцияның ресми сауалына жауап берген Ұлттық банк зейнетақы активтерінің табыстылығына кері әсер еткен негізгі фактор – тіркелген кірісі бар қаржы құралдарының, яғни облигациялар, депозиттер және басқа да активтердің нарықтық бағасының төмендеуі екенін атап өтті. Бұл нарықтағы пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне және, қаншалықты парадокс болса да, теңгенің долларға қатысты нығаюына байланысты болған.

Қарастырылып отырған кезеңде шетел валютасында номиналданған активтер бойынша теріс бағамдық қайта бағалау көлемі (–)165,6 млрд теңгені құрады. Маңыздысы – бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес бұл көрсеткіш есепте іске аспаған шығын ретінде көрініс табады. Валюта теңгеге айырбасталғанға дейін мұндай өзгерістер нақты шығынға әкелмейді. Егер теңге бағамы әлсіресе, бұл іске аспаған шығын толықтай теңестіріледі, – деп мәлімдеді Ұлттық банк.

Мұнда логика түсінікті: мұнай қымбаттап, теңге нығайды, ал БЖЗҚ қаражатының бір бөлігі АҚШ валютасында сақталғандықтан нәтиже осындай болды. Егер Ұлттық банк бұл активтерді сатпаған болса, онда барлық минус қағаз жүзінде ғана қалады. Дегенмен «теңге әлсіресе, бұл шығын жойылады» деген тұжырым күмән туғызады – сонда банк бастапқыдан ұлттық валютаның әлсіреуіне сенім артып отыр ма? Бұл – даулы стратегия.

Әрине, қаржы реттеушісі 12 айлық аралыққа қарап шығын туралы асығыс қорытынды жасау дұрыс еместігін де қоса айтты.

Зейнетақы активтері – ұзақ мерзімді инвестиция. Сондықтан қысқа кезеңде табыстылықтың инфляциядан уақытша қалып қоюы қалыпты құбылыс. Кейбір қысқа мерзімдерде қаржы құралдарынан түсетін сыйақы сол кезеңдегі бағалы қағаздар бағасының және валюта бағамының ауытқуын толық жаба бермейді. Сол себепті инвестициялық табысты объективті бағалау үшін ұзақ мерзімді аралықты қарау қажет, – деді редакция сауалына жауап берген Ұлттық банк Монетарлық операциялар департаменті директорының орынбасары Батур Вахидов.

Индекстерге қарап, қайталау ма?

Ұлттық банк активтерді басқаруда индекстік тәсілді қолданады. Бұл – барынша сақ стратегия. Яғни БЖЗҚ нақты компаниялардың акциясын «болжап» сатып алмайды, оның орнына S&P 500 сияқты әлемдік және америкалық негізгі индекстердің құрылымын қайталайды. Басқаша айтқанда, индекстегі үлеске сай қағаздарды дәл сол пропорцияда немесе ішінара сатып алады. Мұндай тәсіл шетел валютасындағы инвестицияларға қолданылады.

Валюталық портфельдің стратегиялық құрылымына сәйкес индекстік басқару дамыған елдердің облигациялары, дамушы елдердің облигациялары, корпоративтік облигациялар және акциялар субпортфельдеріне қолданылады. Бұл жұмысты Ұлттық банк өз бетінше де, шетелдік басқарушы компанияларды тарта отырып та жүзеге асырады, – деп жауап берді Ұлттық банк.

Қаржы реттеушісі индекстердің толық тізімін ұсынды, бірақ негізгі бірнешеуіне ғана тоқталайық.

Мәселен, дамыған елдердің облигациялары үшін Custom Index (G502) қолданылады. Оның құрамына өтеу мерзімі 10 жылға дейінгі АҚШ мемлекеттік бағалы қағаздары кіреді. 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша бұл индексте 200 облигация шығарылымы болған.

Дамушы елдердің облигациялары үшін Custom Index (Q979) қайталанады. Бұл – рейтингі «BB-» деңгейінен төмен емес, АҚШ долларымен шығарылған 32 елдің 494 облигациясын қамтитын индекс.

Корпоративтік облигациялар Custom Index (Q980) негізінде сатып алынады. Оның құрамына капитализациясы жоғары, рейтингі «BBB-» деңгейінен төмен емес дамыған және дамушы елдер резиденттерінің қағаздары кіреді.

2025 жылғы табыстылыққа келсек, субпортфельдер мен эталондық портфельдер мынадай нәтиже көрсеткен:

• Custom Index (G502): 6,80% / 6,39%
• Custom Index (Q979): 11,80% / 11,03%
• Дамушы елдердің облигациялары (сыртқы басқару): 12,05% / 11,03%

Барлық құралдардың ішінде ең жоғары табыстылықты MSCI World ESG Index акциялары көрсетті: 22,05% / 21,35%. ESG факторы бұл индекске экологиядан бастап қызметкерлерге қатынасына дейін жауапты саясат ұстанатын тексерілген ірі әлемдік компаниялар ғана енгенін білдіреді.

ИПБ қызметі үшін қанша алады?

Белгілі болғандай, зейнетақы активтерінің бір бөлігін қазақстандықтар ИПБ-ларға – инвестициялық портфелді басқарушыларға сеніп тапсырған. Олар Ұлттық банкке балама ретінде салымшылар қаражатын акция, облигация, ETF секілді әртүрлі құралдарға салады. Қазір мұндай алты компания бар.

Олардың қызметі үшін заңда белгіленген шекті мөлшердегі сыйақы төленеді. Ұлттық банктің жауабына сүйенсек, өткен жылдың қорытындысы бойынша бұл компанияларға 28 млрд теңгеден астам сыйақы есептелген.

Әлеуметтік кодекстің 58-бабына сәйкес, Ұлттық банктің БЖЗҚ активтерін сенімгерлік басқарғаны үшін комиссиясы инвестициялық табыстың 2%-ынан аспауы тиіс. Қазіргі мөлшер – 1,5%. 2025 жылы бұл көлем 28,2 млрд теңгені құрады, – деп атап өтті Ұлттық банк.

Әзірге бұл комиссиялар төленген жоқ, тек есептелді. Ал сыртқы басқарушы компанияларға алдын ала есеп бойынша 9,3 млрд теңге есептелген.

Жергілікті акцияларға лимит және КҚБ бойынша теңге ғана

БЖЗҚ-ның наурыздағы есебінен қазақстандық компаниялардың акциялары мен депозитарлық қолхаттарының үлесі өте аз екені байқалады. Ұлттық банк мұны инвестициялық лимиттермен түсіндіреді.

Мысалы:

• екінші деңгейлі банктердің акциялары – 5%-дан аспайды;
• квазимемлекеттік сектордың акциялары мен облигациялары – 25%-дан аспайды;
• «Премиум» санатындағы өзге акциялар – 5%-дан аспайды.

Бұл БЖЗҚ портфелінің тәуекелді барынша азайтатын консервативті сипатын тағы бір рет көрсетеді.

АҚШ мемлекеттік қағаздарын азайтып, балама құралдарды көбейту

Ұлттық банк хабарлауынша, 2025 жылдың қазанында және 2026 жылдың ақпанында БЖЗҚ инвестициялық декларациясына өзгерістер енгізіліп, валюталық портфельдегі табысы жоғары активтер үлесі ұлғайтылған.

Мәселен, АҚШ мемлекеттік қағаздарының үлесі 30%-дан 15%-ға дейін қысқартылып, акциялар үлесі 25%-дан 30%-ға дейін көбейтілді. Бұдан бөлек, валюталық портфельге 10% көлемінде балама құралдар енгізілген.

Балама құралдарға инвестициялау валюталық портфельдің тәуекел/табыс параметрлерін жақсартуға мүмкіндік береді. Бұл активтер өтімділігі төмен болғанымен, табыстылығы жоғары және тәуекелді әртараптандыру қабілеті күшті, – деп қосты Ұлттық банк.

Инфляция бәрібір жеңді

Ұлттық банк соңғы бес жылдағы табыстылық пен инфляция деректерін де ұсынды. Көрсеткіш тұрақсыз: тек 2021, 2023 және әсіресе 2024 жылдары нақты оң табыс байқалған. Қалған жылдары инфляция қазақстандықтардың жинағын едәуір «жеп қойған».

Сатып алу қабілеті не болды?

Редакция зейнетақы жинағының сатып алу қабілеті төмендеген кезеңдер бойынша жиынтық шығынға баға берілді ме деген сауал қойған. Ұлттық банк мұндай рәсім қарастырылмағанын мәлімдеді.

Зейнетақы жинағының сатып алу қабілеті бойынша жиынтық шығынды бағалау рәсімі стандартталмаған және әртүрлі тәсілді қажет етеді. Сондықтан мұндай бағалау қаржылық аудиттің мақсатына кірмейді, – деп қорытындылады Ұлттық банк.

Сонымен қатар реттеуші мемлекет Ұлттық банктің басқаруындағы міндетті зейнетақы жарналары бойынша инфляция деңгейін ескере отырып, жинақтың сақталуына кепілдік беретінін еске салды. Ал УИП-тер бойынша кепілдік мәселесі әзірге ашық күйінде қалып отыр.