Білімге кім көп ақша бөледі: Қазақстан Еуропамен салыстырғанда қай деңгейде?
Әлемдегі барлық мемлекетті бБілімге бөлінетін қаржы көлемі елдің әлеуметтік және экономикалық басымдықтарының бір көрсеткіші саналады.
Білім беру – кез келген елдің ұзақ мерзімді дамуына әсер ететін маңызды салалардың бірі. Сондықтан мемлекеттердің бұл бағытқа қанша қаржы бөлетіні үнемі назарда болады. Еуропалық Одақ елдерінде білімге жұмсалатын мемлекеттік шығын көлемі әртүрлі. Бір мемлекеттер бұл салаға жалпы ішкі өнімінің 6 пайыздан астамын бағыттаса, кейбірінде көрсеткіш 3 пайыз шамасында.
Ал Қазақстанда білім беру саласына бөлінетін қаражат жыл сайын артып келеді. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы елдегі білім беру ұйымдарының ағымдағы шығыстары 6,72 трлн теңгеге жеткен.
Еуропа мен Қазақстандағы көрсеткіштерді салыстыру нені көрсетеді?
Еуропада білімге қанша қаржы бөлінеді?
Eurostat мәліметінше, 2023 жылы Еуропалық Одақ елдері білім беруге орта есеппен ЖІӨ-нің 4,7 пайызын жұмсаған.
Бұл көрсеткіш 2022 жылмен салыстырғанда өзгермеген. Ал пандемия кезеңінде, 2020 жылы, ЕО бойынша білімге жұмсалған мемлекеттік шығынның үлесі 5 пайызға дейін жеткен.
ЕО елдерінің арасында көрсеткіштер бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
Білімге ең жоғары үлес бөлген елдер қатарында:
- Швеция – 6,8 пайыз;
- Финляндия – 6,3 пайыз;
- Бельгия – 6,2 пайыз.
Ал төменгі көрсеткіштер Румынияда – 3 пайыз, Грекияда – 3,3 пайыз және Мальтада – 3,4 пайыз болды.
Бұл сандар Еуропа елдерінің білім беру саласын қаржыландыруға деген тәсілдері әртүрлі екенін көрсетеді.
Қазақстанда білім шығыны қанша?
Қазақстанның Ұлттық статистика бюросының ресми дерегіне сәйкес, 2025 жылы білім беру ұйымдарының ағымдағы шығыстары 6 трлн 717,9 млрд теңгені құрады.
2024 жылы бұл көрсеткіш 6 трлн 81,5 млрд теңге болған. Осылайша, бір жыл ішінде шығын көлемі 636,3 млрд теңгеге немесе 10,5 пайызға өскен.
Бұл қаражаттың негізгі бөлігі білім беру жүйесінде жұмыс істейтін қызметкерлерді ұстауға бағытталған.
2025 жылы осы мақсатқа 4 трлн 891,1 млрд теңге, яғни жалпы ағымдағы шығыстардың 72,8 пайызы жұмсалған.
Тағы 740,9 млрд теңге сатып алынған қызметтерге бағытталған. Бұл жалпы шығыстың 11 пайызы.
Қалған 1 трлн 85,9 млрд теңге басқа ағымдағы шығындарға тиесілі.
Қазақстан мен Еуропаны қалай салыстыруға болады?
Мұнда бір маңызды жайтты ескеру қажет. Қазақстан бойынша келтірілген 6,72 трлн теңге – білім беру ұйымдарының ағымдағы шығыстары. Ал Eurostat көрсететін 4,7 пайыз – мемлекеттік білім беру шығындарының ЖІӨ-дегі үлесі.
Сондықтан бұл екі көрсеткішті бір-бірімен тікелей салыстырып, Қазақстанның ЕО-ның белгілі бір елімен нақты қай деңгейде тұрғанын айту дұрыс емес.
Қазақстанның жалпы ішкі өнімі туралы мәліметтерді Ұлттық статистика бюросының ұлттық шоттар бөлімінен көруге болады.
Дегенмен екі елдегі статистика білім беруге мемлекеттік және қоғамдық ресурстардың едәуір бөлігі бағытталатынын көрсетеді.
Қаржының негізгі бөлігі неге жұмсалады?
Қазақстандағы білім беру шығыстарының құрылымында еңбек ресурстарына арналған қаражаттың үлесі жоғары.
Бұл білім беру саласында мұғалімдер мен басқа да қызметкерлердің еңбекақысы маңызды орын алатынын көрсетеді.
Мұндай құрылым білім жүйесіне тән қалыпты жағдайлардың бірі. Себебі білім сапасы ең алдымен педагогтердің кәсіби деңгейі мен еңбек жағдайына байланысты.
Сонымен қатар білім беру саласында мектептер мен колледждердің инфрақұрылымын жаңарту, цифрлық технологияларды дамыту, оқулықтар мен оқу құралдарын қамтамасыз ету, педагогтердің біліктілігін арттыру сияқты бағыттар да бар.
Сондықтан білімге бөлінетін қаржыны бағалағанда оның жалпы көлемімен қатар, қаражаттың қандай бағыттарға жұмсалатынына да назар аудару маңызды.
Еуропа тәжірибесі не көрсетеді?
Еуропалық елдердегі көрсеткіштер де біркелкі емес. Мәселен, Швецияда білімге ЖІӨ-нің 6,8 пайызы бағытталса, Румынияда бұл көрсеткіш 3 пайызды құрайды.
Бұл айырмашылыққа елдердің экономикалық жағдайы, білім беру жүйесінің құрылымы, халық саны, педагогтердің еңбекақысы және басқа да факторлар әсер етуі мүмкін.
Сондықтан білімге бөлінетін қаражат көлемін бір ғана көрсеткіш арқылы бағалау қиын.
Бір елдің ЖІӨ-дегі үлесі жоғары болғанымен, оның экономикасының көлемі басқа мемлекеттен өзгеше болуы мүмкін. Сол сияқты білім беру жүйесінің құрылымы да әр елде әртүрлі.
Қазақстан үшін бұл нені білдіреді?
Қазақстанда білім беру ұйымдарының ағымдағы шығыстарының өсуі мемлекеттің бұл салаға тұрақты түрде қаржы бағыттап отырғанын көрсетеді.
2024 жылғы 6,08 трлн теңгеден 2025 жылы 6,72 трлн теңгеге дейін өсуі – соның бір көрінісі.
Ал Еуропадағы тәжірибе білімге жұмсалатын шығынның елдер арасында айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетіп отыр.
Сондықтан Қазақстанды Еуропа елдерімен салыстырғанда тек «кім қанша жұмсайды?» деген сұрақпен шектелмей, қаржының қандай бағыттарға бөлінетіні және білім беру жүйесінде қандай нәтижелер беріп отырғаны да маңызды.
Білім беру шығындарының көлемі – осы саланың басымдықтарының бір көрсеткіші. Ал оның ұзақ мерзімді нәтижесі білім сапасы, адами капиталдың дамуы және еңбек нарығындағы өзгерістер арқылы байқалады.