Бейбіт атом және қауіпсіздік: Қазақстан мен МАГАТЭ серіктестігі қандай нәтиже берді?

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде ядролық қарусыздану бағытын таңдаған мемлекет ретінде халықаралық қауіпсіздік жүйесінде ерекше орын алды. Осы саясаттың маңызды бағыты – атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану және ядролық қауіпсіздікті күшейту. Бұл үдерісте Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылымына кіретін Халықаралық атом энергиясы агенттігімен (МАГАТЭ) тығыз ынтымақтастық орнатып келеді. BAQ.KZ тілшісі ұйыммен бірге атқарылған жобаларға шолу жасады.

Бүгінде екі тараптың өзара іс-қимылы ядролық материалдарды бақылаудан бастап кадр даярлау, радиациялық қауіпсіздік, ғылыми зерттеулер және төтенше жағдайларға дайындық сияқты бірнеше негізгі бағытты қамтиды.

Ядролық қарусызданудан басталған серіктестік

Қазақстан мен МАГАТЭ арасындағы ынтымақтастықтың негізі елдің ядролық қарудан ерікті түрде бас тарту шешімімен қаланды. Семей ядролық сынақ полигонының жабылуы және ядролық арсеналдан бас тарту халықаралық қауымдастық тарапынан жоғары бағаланып, Қазақстанды ядролық қауіпсіздік саласындағы сенімді серіктеске айналдырды.

МАГАТЭ осы кезеңнен бастап Қазақстанға ядролық инфрақұрылымды қауіпсіз басқару, радиациялық бақылау жүйелерін қалыптастыру және халықаралық стандарттарды енгізу бағытында сараптамалық қолдау көрсетті.

Төмен байытылған уран банкі – жаһандық қауіпсіздік жобасы

Қазақстан мен МАГАТЭ ынтымақтастығындағы ең ірі жобалардың бірі – Өскемен қаласында орналасқан төмен байытылған уран банкі.

Бұл жоба ядролық отын жеткізіліміндегі тәуекелдерді азайтуға бағытталған халықаралық механизм саналады. Банк ядролық энергетиканы дамытқысы келетін елдерге отын жеткізудің балама көзін қамтамасыз ету арқылы ядролық материалдарды әскери мақсатта байыту қажеттілігін төмендетуді көздейді.

Жоба Қазақстанның ядролық қауіпсіздік саласындағы жаһандық жауапкершілігін көрсететін маңызды бастама ретінде бағаланып келеді.

Радиациялық және ядролық қауіпсіздік инфрақұрылымын дамыту

МАГАТЭ Қазақстанға радиациялық қауіпсіздік жүйесін жетілдіру бағытында тұрақты түрде техникалық және әдістемелік қолдау көрсетіп келеді.

Ынтымақтастық аясында:

• радиациялық бақылау құралдары жаңартылды;
• ядролық материалдарды есепке алу және бақылау жүйелері жетілдірілді;
• қауіпті көздерді сақтау және тасымалдау талаптары халықаралық стандарттарға сәйкестендірілді.

Бұл шаралар өндіріс орындарында, медицина мекемелерінде және ғылыми зертханаларда қолданылатын радиациялық материалдардың қауіпсіз айналымын қамтамасыз етуге бағытталған.

Мамандар даярлау және білім беру бағдарламалары

Ядролық қауіпсіздік тек технологияға емес, мамандардың біліктілігіне де тікелей байланысты. Осыған байланысты МАГАТЭ Қазақстанмен бірлесіп кадр даярлау бағдарламаларын жүзеге асырып келеді.

Қазақстандық мамандар агенттік ұйымдастыратын:

• оқу курстарына,
• тағылымдамаларға,
• халықаралық семинарлар мен тренингтерге тұрақты қатысады.

Бұл бағдарламалар радиациялық қауіпсіздік, ядролық материалдарды қорғау, апаттардың алдын алу және тәуекелдерді басқару бағыттарын қамтиды.

Төтенше жағдайларға дайындық және халықаралық стандарттар

Ынтымақтастықтың тағы бір маңызды бағыты – ядролық немесе радиациялық төтенше жағдайларға дайындық.

МАГАТЭ сарапшыларының қатысуымен Қазақстанда оқу-жаттығулар өткізіліп, апат кезіндегі әрекет ету алгоритмдері пысықталады. Мұндай шаралар түрлі мемлекеттік органдар арасындағы үйлестіруді күшейтіп, жедел әрекет ету жүйесінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар ұлттық заңнама халықаралық қауіпсіздік талаптарына сәйкестендіріліп, бақылау рәсімдері кезең-кезеңімен жаңартылып келеді.

Бейбіт атомды дамытудағы ынтымақтастық

Қазақстан атом энергетикасын дамыту мүмкіндігін қарастырып отырған елдердің бірі ретінде МАГАТЭ сараптамалық тәжірибесіне сүйенеді. Агенттік инфрақұрылымды бағалау, қауіпсіздік стандарттарын енгізу және реттеуші жүйені қалыптастыру мәселелері бойынша кеңес береді.

Бұл ынтымақтастық атом энергетикасын дамыту кезінде қауіпсіздік талаптарының басты басымдық болып қалуына бағытталған.

МАГАТЭ мен Қазақстан арасындағы ынтымақтастық жылдар бойы ядролық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған жүйелі серіктестікке айналды. Бірлескен жобалар тек ұлттық деңгейдегі қауіпсіздікті күшейтіп қана қоймай, жаһандық ядролық қауіпсіздік архитектурасына да үлес қосып отыр.

Қазақстанның ядролық қарусыздану тәжірибесі мен бейбіт атом қағидатына адалдығы халықаралық ұйыммен серіктестікті стратегиялық деңгейде жалғастыруға негіз болып отыр. Ал жүзеге асырылып жатқан жобалар мен бағдарламалар ядролық технологияларды қауіпсіз әрі жауапкершілікпен пайдаланудың маңызды тетігі ретінде қарастырылады.