Баланың мінезі өзгерсе, нені ескеру керек? Маман ата-аналарға кеңес берді
Маман ата-аналарға баланы тыңдап, сезіміне түсіністікпен қарауға кеңес береді.
Бала кейде көңіл күйіндегі өзгерісті сөзбен түсіндіріп бере алмайды. Мектептегі қиындық, достарымен келіспеушілік, отбасындағы жанжал немесе өзіне қойылатын жоғары талап оның жан дүниесіне салмақ түсіруі мүмкін. Мұндайда бала тұйықталып, жиі ашулануы, жылауы немесе бұрын қызығып жүрген ісінен бас тартуы ықтимал. Ересектерге елеусіз көрінетін жағдайдың өзі бала үшін үлкен уайымға айналуы мүмкін. Сондықтан ата-ана баланың әрекетін бірден мінезге балап, жазғыруға асықпай, оның ішкі күйіне үңілгені жөн. Бұл туралы Астана қаласы санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті басшысының орынбасары Мұхамғали Арыспаев айтты, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.
Мінез-құлықтағы өзгеріс – назар аударуды қажет ететін белгі
Мұхамғали Арыспаевтың айтуынша, баланың мазасыздығы үнемі сөзінен байқала бермейді. Кейде оның ішкі күйзелісі күнделікті әрекеті мен мінез-құлқынан көрінеді.
Бұрын ашық сөйлесетін баланың тұйықталып қалуы, болмашы нәрсеге ашулануы, жиі жылауы немесе сүйікті ісіне қызығушылығының төмендеуі ата-ананың назарынан тыс қалмауы керек. Кейбір балалардың ұйқысы мен тәбеті өзгеріп, зейін қоюы қиындайды. Ал кішкентай балалар ата-анасынан ажырағысы келмей, бұрынғыдан жиі жұбату мен қамқорлықты қажет етуі мүмкін. Стресс кейде бас немесе іш ауруы, шаршау сияқты дене белгілерімен де қатар жүреді. Бірақ мұндай шағымдарды бірден уайыммен байланыстыруға болмайды. Оның басқа медициналық себептері болуы мүмкін, сондықтан дәрігерге қаралған дұрыс. Бұл белгілердің байқалуы өздігінен баланың психикалық бұзылысы бар дегенді білдірмейді, – дейді ол.
Балаға ақыл айтудан бұрын, оны тыңдай білу керек
Маманның сөзінше, бала өз мәселесін айтып отырғанда, оның сезімін жоққа шығаратын жауаптардан аулақ болған жөн. «Оған бола ренжіме», «Басқалар шыдап жүр ғой» деген сөздер баланың ішкі күйін ересектер маңызды санамайды деген ой қалыптастыруы мүмкін.
Бала бір нәрсеге алаңдап, ренішін айтса, бірден ақыл айтып, мәселені шешуге асықпаған дұрыс. Алдымен оны сабырмен тыңдау керек. «Бұл жағдай саған ауыр тиген сияқты», «Мен сені тыңдауға дайынмын», «Қалай көмектесе аламын?» деген қарапайым сөздердің өзі әңгімеге жол ашады. Егер бала дәл сол сәтте сөйлескісі келмесе, оны қыспаққа алудың қажеті жоқ. Бірге серуендеу немесе күнделікті шаруаны бірге атқару кезінде әңгімелесуге қолайлы жағдай тууы мүмкін. Ең бастысы, бала ата-анасына сеніп, өз алаңдаушылығын жасырмай айта алуы керек, – дейді Мұхамғали Арыспаев.
Жоғары талап баланың көңіл күйіне әсер етуі мүмкін
Әр ата-ана баласының жақсы оқып, жетістікке жеткенін қалайды. Алайда баладан үнемі жоғары нәтиже талап ету оның шаршауын, демалысқа мұқтаждығын және жеке мүмкіндіктерін ескермеуге әкелмеуі керек.
Ата-аналар баласынан алған бағасын, оқу үлгерімін жиі сұрайды. Бірақ оның өзін қалай сезінетіні де назардан тыс қалмауы тиіс. «Қандай баға алдың?» деген сұрақпен қатар, «Бүгін сені не қуантты?», «Қандай қиындық кездесті?» деп сұраған жөн. Бұл баланың күнделікті өмірінде не болып жатқанын тереңірек түсінуге көмектеседі. Баланың тек үлкен жетістігін емес, талпынысын, еңбегін және шағын қадамын да байқау маңызды. Егер қиындық мектептегі қарым-қатынасқа байланысты болса, баланың айтқанын байыппен тыңдап, мұғаліммен немесе мектеп психологімен бірге шешу жолын қарастыру қажет. Мұндай жағдайда баланың қауіпсіздігі мен қадір-қасиеті бірінші орында болуы керек, – деп атап өтті маман.
Отбасындағы ахуал мен күн тәртібінің маңызы
Баланың өзін қауіпсіз сезінуіне үйдегі қарым-қатынас пен күнделікті тіршіліктің де ықпалы бар. Ұйқы, тамақтану, оқу мен демалыстың қалыпты тәртібі оған тұрақтылық сезімін береді. Сонымен бірге қозғалысқа, ойынға және өзіне ұнайтын істерге уақыт бөлген маңызды.
Ата-ананың сабырлы қарым-қатынасы, сезімдерді ашық талқылауға дайындығы – балаға көрсетілетін қолдаудың маңызды бөлігі. Ересектер өз эмоцияларын қалай реттейтінін бала күнделікті көріп, соған қарап үйренеді. Отбасында баланың қорыққанын, ренжігенін немесе шаршағанын еркін айтуына мүмкіндік болуы керек. Сезімін білдіргені үшін ұялту, келемеждеу немесе жазалау оның кейін көмек сұрауына кедергі келтіруі мүмкін, – дейді Мұхамғали Арыспаев.
Қандай жағдайда маманға жүгіну керек?
Баланың мінезіндегі өзгерістер ұзаққа созылып, күнделікті өміріне әсер ете бастаса, оны жай ғана өтпелі кезең деп қабылдауға болмайды. Әсіресе мазасыздық пен тұйықталу оқуына, ұйқысына немесе айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына кедергі келтірсе, маманның көмегіне жүгінген жөн.
Егер баланың мазасыздығы, тұйықталуы немесе мінез-құлқындағы өзгерістер бірнеше апта бойы сақталып, оқуына, ұйқысына, күнделікті тіршілігіне не адамдармен қарым-қатынасына әсер етсе, педиатрмен немесе балалармен жұмыс істейтін психологпен кеңесуге болады. Ал белгілер айқын байқалса немесе күшейіп бара жатса, бірнеше апта күтудің қажеті жоқ. Бала өзіне немесе өзгеге зиян келтіру туралы айтса, мұны елеусіз қалдыруға болмайды. Мұндай жағдайда дереу кәсіби көмекке жүгіну қажет. Егер тікелей қауіп болса, баланы жалғыз қалдырмай, жедел медициналық көмек шақыру керек, – деп түсіндірді ол.
Маманның айтуынша, баланың жан дүниесіне көңіл бөлу үшін күрделі әрекеттердің қажеті жоқ. Оның сөзін бөлмей тыңдау, мінезіндегі өзгерістерді байқау, сезімін құрметтеу және қиындықты бірге шешуге дайын болу маңызды. Бала қандай жағдай болса да, ата-анасына ашық айта алатынына сенімді болуы керек.