Балалар үйлері азайып келеді: Қазақстандағы жетім балалар мен бала асырап алу жағдайы қандай?

Қазақстанда жетім балалар мен балалар үйлерінің саны азайып келеді. Соңғы жеті жылда ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар саны бес мыңнан астамға кеміген. Бүгінде олардың басым бөлігі отбасында тәрбиеленіп жатыр. Осы өзгерістер аясында бала асырап алу қаншалықты қолжетімді және қанша баланың жаңа отбасын табуға мүмкіндігі бар деген сұрақ туындайды. BAQ.KZ тілшісі Қазақстанда қанша балалар мекемесі қалғанын, олардың неліктен азайып жатқанын, балалардың қайда орналастырылатынын және бала асырап алу жағдайын анықтады.

Қазақстанда қанша жетім бала бар?

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанда 20 178 жетім бала және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала болған. Бұл 2018 жылмен салыстырғанда 5 575 балаға немесе 21,6%-ға аз.

Оқу-ағарту министрлігінің BAQ.KZ-ке хабарлауынша, олардың 81%-ға жуығы, яғни 16 294 бала отбасында тәрбиеленіп жатыр. Басым бөлігі – 14 537 бала қорғаншылық пен қамқоршылықта. Тағы 1 492 бала патронаттық тәрбиеде, 265 бала қабылдаушы отбасыларда тәрбиеленуде.

Қалған 3 884 бала мекемелерде – балаларды қолдау орталықтарында, әлеуметтік қорғау ұйымдарында және басқа да мекемелерде тұрады.

Білім беру жүйесіндегі ұйымдарда тұратын балалар саны соңғы бір жылда 2 973-тен 3 158-ге өскен.

Жыл сайын ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар да анықталады. 2024 жылы мұндай 3 273 жағдай тіркелсе, 2025 жылы 3 026 болған. Бұл санатқа ата-анасы қайтыс болған балалар ғана емес, түрлі себеппен олардың қамқорлығынсыз қалған балалар да кіреді.

Оқу-ағарту министрлігі бұған дейін он жылда интернаттық ұйымдар желісі 24%-ға, ал тәрбиеленушілер саны 54%-ға қысқарғанын хабарлаған. Тек 2025 жылы үш мыңға жуық жетім бала отбасыларға орналастырылған.

Балалар үйлері қайда кетті?

Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2015 жылы Қазақстанда жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған 146 интернаттық мекеме жұмыс істеген. 2020 жылы олардың саны 98 болса, 2025 жылы 111 болған. Он жылда ұйымдар саны шамамен 24%-ға қысқарған.

Жүйенің өзі де өзгерді. 2015 жылы елде 47 балалар үйі болса, 2020 жылы 23, 2022 жылы 13 қалған. Ал 2023 жылдан бастап Ұлттық статистика бюросының статистикасында «балалар үйлері» деген жеке санатта бірде-бір мекеме көрсетілмеген.

Бұл балалар енді арнайы ұйымдарда тұрмайды дегенді білдірмейді. Отбасы мен балаларды қолдау орталықтары, отбасылық үлгідегі балалар ауылдары, жасөспірімдер үйлері және сәбилер үйлері жұмысын жалғастырып келеді.

Мәселен, отбасы мен балаларды қолдау орталықтарының саны 2020 жылғы 18-ден 2024 жылы 34-ке жеткен. Сол жылы отбасылық үлгідегі 14 балалар ауылы, 11 жасөспірімдер үйі және 20 сәбилер үйі жұмыс істеген.

Қазақстанда қанша сәбилер үйі қалды?

Сәбилер үйлері денсаулық сақтау жүйесіне қарайды. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2015 жылы елде осындай 23 мекеме болған. 2020 жылы олардың саны 20, 2021-2022 жылдары 19-дан, ал 2023-2024 жылдары 20-дан болған.

Денсаулық сақтау министрлігінің BAQ.KZ-ке хабарлауынша, 2017-2020 жылдар аралығында Қарағанды, Қостанай облыстары мен Алматыда бір-бір сәбилер үйі қысқартылған. Бұған жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар санының азаюы себеп болған.

Қазір Қостанай облысында тағы бір мекемені қысқарту мәселесі қарастырылып жатыр.

2024 жылы 20 сәбилер үйінде 756 бала болған. Олардың 123-і бір жасқа толмаған, 429-ы бір жастан үш жасқа дейінгі, 204-і үш және одан жоғары жастағы балалар.

Бұл балалардың бәрі бірдей жетім емес. Кейбірі мекемелерге уақытша орналастырылған, ал ата-аналары ата-ана құқығын сақтап қалған.

2024 жылдың соңында сәбилер үйлеріндегі 222 тәрбиеленушінің жетім немесе ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала мәртебесі болған. 2025 жылы мұндай балалар саны 191 болған.

Бір жылда ата-аналар сәбилер үйлерінен мыңға жуық баланы алып кеткен

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы сәбилер үйлеріне 1 300 бала қабылданған. Олардың 798-ін ата-аналары уақытша орналастырған, тағы 502-сі – жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар.

Сол жылы мекемелерден 1 270 бала шыққан. 966 баланы ата-аналары алып кеткен, 222 бала асырап алуға берілген. Тағы 77 бала белгіленген шекті жасқа жетуіне байланысты білім беру және медициналық-әлеуметтік ұйымдарға ауыстырылған.

Ата-аналары алып кететін балалар саны артып келеді. 2020 жылы олардың саны 651 болса, 2021 жылы 735, 2022 жылы 868, 2023 жылы 936 болған.

Төрт жылда бұл көрсеткіш бір жарым есеге жуық өскен.

Асырап алуға берілген балалар саны айтарлықтай өзгермеген: 2020 жылы – 216, 2021 жылы – 245, 2022 жылы – 227, 2023 жылы – 215, 2024 жылы – 222 бала.

Осылайша, сәбилер үйлерінен балаларды көбіне ата-аналары алып кетеді. Келтірілген деректер тек осы мекемелерге қатысты және елдегі бала асырап алудың жалпы санын көрсетпейді.

Неліктен бала асырап алғысы келетіндер асырап алуға болатын балалардан көп?

Қазақстанда 20 мыңнан астам жетім бала және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала бар. Алайда олардың бәрін бірдей асырап алуға болмайды: бір бөлігі қазірдің өзінде отбасыларда тұрады, енді бірі мекемелерге уақытша орналастырылған немесе асырап алуға қажетті құқықтық мәртебесі жоқ.

Оқу-ағарту министрлігі BAQ.KZ-ке бала асырап алғысы келетіндер саны заң жүзінде асырап алуға болатын балалар санынан көп екенін растады.

Бала асырап алуға үміткерлер саны асырап алуға құқықтық мәртебесі бар балалар санынан көп. Қалыптасқан жағдайдың негізгі себебі – үміткерлердің басым бөлігі отбасына үш жасқа дейінгі бір баланы қабылдағысы келеді. Ал жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдарда тәрбиеленіп жатқан балалардың едәуір бөлігін жасы үлкен балалар, сондай-ақ бауырлары бар, соның ішінде көпбалалы отбасылардан шыққан балалар құрайды, - деп хабарлады ведомствода.

Оқу-ағарту министрлігінің түсіндіруінше, бала асырап алушылардың қалауы балалардың жасына және отбасылық жағдайына сәйкес келмеуі бала таңдауды қиындатады.

Қазақстанда бала асырап алушыларға қойылатын талаптар күшейтілді

2026 жылғы наурыздан бастап Қазақстанда бала асырап алуға үміткерлерді тексеру күшейтілді. Енді тексеру олармен бірге тұратын адамдарға да қатысты жүргізіледі.

2026 жылғы наурыздан бастап бала асырап алуға үміткерлерге қойылатын талаптар күшейтілді. Атап айтқанда, соттылығының бар-жоғына қатысты талаптар күшейтіліп, сондай-ақ үміткерлермен бірге тұратын адамдардың соттылығының бар-жоғын және наркологиялық әрі психиатриялық көмек көрсететін ұйымдарда есепте тұруын қосымша тексеру көзделген, - деп түсіндірді ведомствода.

Оқу-ағарту министрлігі бұл өзгерістерді балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттігімен түсіндіреді.

Бала асырап алу рәсімінің ұзақтығы әр жағдайға қарай жеке айқындалады. Ол нақты істің мән-жайына, соның ішінде үміткердің баланың жасына, денсаулық жағдайына және өзге де ерекшеліктеріне қатысты қалауына байланысты, - деп толықтырды министрлікте.

Қазақстанда баланы қалай асырап алуға болады?

Рәсімді eGov.kz порталы арқылы бастауға немесе тұрғылықты жері бойынша қорғаншылық және қамқоршылық органдарына жүгінуге болады.

Алдымен бала асырап алуға үміткер ретінде есепке қою туралы өтініш беру қажет. Онлайн өтініш электрондық цифрлық қолтаңба арқылы рәсімделеді.

Үміткер мәртебесін алу үшін отбасылық жағдайы, табысы, денсаулығы және тұрғын үй жағдайы туралы мәліметтер қажет. Ақпараттың бір бөлігін мемлекеттік органдар өздері алады. Сондай-ақ заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, психологиялық даярлықтан өту көзделген.

Қызмет тегін көрсетіледі, өтінішті қарау мерзімі – 10 жұмыс күні.

Оң қорытынды алғаннан кейін үміткерлерге rbd-kopd.kz республикалық деректер банкі арқылы балалардың сауалнамаларымен танысу мүмкіндігі беріледі.

Баламен танысу үшін жолдама беріледі. Болашақ ата-аналар баланың тұратын жерінде онымен кемінде екі апта бойы жеке қарым-қатынас жасауы тиіс.

Одан кейін бала асырап алу мәселесін сот қарайды. Сот шешімі заңды күшіне енген соң баланың құжаттары рәсімделеді.

Толық нұсқаулық мемлекеттік органдардың ресми порталында жарияланған.

Мүгедектігі бар балалар: отбасыларға қандай көмек қарастырылған?

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2020 жылы әлеуметтік қорғау жүйесіндегі ұйымдарда 646 жетім бала және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала болған. 2024 жылы олардың саны 493, ал 2025 жылы 471 болған.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мүгедектігі бар баланы асырап алған немесе қорғаншылығына алған отбасыларға берілетін төлемдер туралы айтты.

Мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған адамға мемлекеттік жәрдемақы беріледі. Қазақстан Республикасы Әлеуметтік кодексінің 183-184-баптарына сәйкес, ай сайынғы жәрдемақы мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған анасына немесе әкесіне, бала асырап алушыға, қорғаншыға немесе қамқоршыға төленеді. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жәрдемақы мөлшері ең төменгі күнкөріс деңгейінің 1,61 есесін немесе айына 81 871 теңгені құрайды. Жәрдемақы заңнамада белгіленген шарттарды ескере отырып, соның ішінде баланы асырап алған немесе оған қорғаншылық белгіленген жағдайда тағайындалады, - деп хабарлады ведомствода.

Отбасылар заңнамада көзделген өзге де жәрдемақылар мен бала күтіміне байланысты әлеуметтік төлемдерді, соның ішінде баланың мүгедектігіне байланысты төлемдерді ала алады.

Қорытынды қандай?

Соңғы жылдары Қазақстанда жетім балалар саны азайды. Бүгінде ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың басым бөлігі отбасында тәрбиеленіп жатыр. Жыл сайын сәбилер үйлерінен жүздеген баланы ата-аналары алып кетеді, бір бөлігі асырап алуға беріледі.

Алайда балалар мекемелерінің азаюы барлық мәселені шешкен жоқ. Оқу-ағарту министрлігі бала асырап алғысы келетіндер саны тиісті құқықтық мәртебесі бар балалардан көп екенін растады. Көптеген үміткер үш жасқа толмаған сәбиді қабылдағысы келеді. Ал отбасына орналасуды күтіп жүргендердің арасында жасы үлкен және бауырлары бар балалар аз емес.

Ендігі басты міндет – ата-ана табуы қиын балалардың да отбасында тәрбиеленуіне мүмкіндік беру.