Әйел үні және қоғам: Қазақстандағы гендерлік саясаттың келбеті қандай?

Қоғамның өркениеттілігі мен дамуы ең алдымен адам құқығына деген көзқараспен өлшенеді. Ал әйел мен ер азаматтың қоғамдағы орны мен мүмкіндігінің тең болуы – әділетті мемлекеттің басты белгілерінің бірі. Бүгінде әлем елдері гендерлік саясатты әлеуметтік мәселе ғана емес, экономикалық және саяси тұрақтылықтың маңызды тетігі ретінде қарастырады. Қазақстан да бұл бағыттан шет қалған жоқ. BAQ.KZ тілшісі елдегі гендерлік саясаттың көрінісі жайында ой қозғап көрген еді.

Тәуелсіздік жылдарында елімізде гендерлік теңдікті қалыптастыруға бағытталған түрлі бағдарламалар қабылданып, заңнамалық негіздер жасалды. Әйелдердің саясатқа араласуы, мемлекеттік қызметтегі үлесінің артуы, тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күрес мәселелері қоғам талқысына жиі шығатын болды. Дегенмен, қағаз жүзіндегі мүмкіндік пен өмірдегі шынайы жағдайдың арасында әлі де үлкен айырмашылық бар.

Гендерлік саясат: заң мен шынайы өмір

Қазақстандағы гендерлік саясаттың негізгі мақсаты – әйелдер мен ерлерге тең мүмкіндік беру. Осы бағытта 2009 жылы «Ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы» заң қабылданды. Бұл құжат қоғамдағы гендерлік теңдіктің құқықтық негізін қалыптастырып, мемлекет деңгейінде тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадам болды.

Содан бері елімізде гендерлік саясатты іске асыру кезең-кезеңімен жүзеге асып келеді. Қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларында әйелдердің белсенділігі артып, олардың әлеуметтік рөлі кеңейе түсті. Қазіргі таңда әйелдер мемлекеттік қызметте белсенді жұмыс істеп келеді. Ресми деректер бойынша, мемлекеттік қызметкерлердің жартысынан астамын әйелдер құрайды. Бұл – әйелдердің кәсіби біліктілігінің артып, мемлекеттік жүйеде сенімді кадр ретінде қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Сонымен қатар басшылық қызметтердегі әйелдердің үлесі де жыл сайын өсіп келеді. Бұл үрдіс қазақстандық әйелдердің тек отбасы шеңберінде ғана емес, ел басқару ісінде де өз орнын таба бастағанының айқын көрінісі. Әйелдердің басқару саласына келуі шешім қабылдау мәдениетіне де жаңа көзқарас пен әлеуметтік сезімталдық алып келіп отыр.

Алайда мәселенің екінші жағы да бар. Сандық өсім болғанымен, сапалық теңдік мәселесі әлі де толық шешілген жоқ. Әйелдердің саны көп болғанымен, шешім қабылдайтын жоғары лауазымдарда ерлердің басымдығы әлі де сақталып отыр. Ірі бизнес құрылымдары, қауіпсіздік саласы, стратегиялық және қаржы секторлары көбіне ер азаматтардың ықпалында қалып отыр.

Бұл жағдай қоғам санасында тарихи қалыптасқан гендерлік стереотиптердің әлі де толық жойылмағанын аңғартады. Кей салалар «ерлерге тән», ал кейбірі «әйелдерге лайық» деген жасырын түсінік еңбек нарығындағы тең мүмкіндіктердің шектелуіне әсер етіп келеді. Сондықтан гендерлік саясаттың келесі кезеңі тек сандық көрсеткіштерді емес, нақты сапалық теңдікті қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.

Әйел бейнесі: отбасы мен қоғам арасындағы салмақ

Қазақ қоғамында әйел әрқашан отбасының ұйытқысы, ұлт тәрбиесінің өзегі саналған. «Бір қолымен бесікті, бір қолымен әлемді тербеткен» ана бейнесі – халқымыздың дүниетанымында ерекше орын алады. Бұл тек поэтикалық теңеу емес, ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық болмыстың көрінісі. Әйел – шаңырақтың жылуын сақтаушы ғана емес, рухани тіректің де иесі.

Бірақ қазіргі қоғамдағы әйелдің рөлі бұрынғыдан әлдеқайда күрделене түсті. Уақыттың өзгеруімен бірге әлеуметтік талап та күшейді. Бүгінгі қазақ әйелі – әрі ана, әрі қызметкер, әрі қоғам белсендісі. Ол бір мезетте отбасындағы жауапкершілікті де, кәсіби міндетін де қатар алып жүруге тырысады. Мансап пен отбасы арасындағы тепе-теңдікті сақтау – күнделікті өмірдің күрделі сынағына айналған. Алайда дәл осы көпқырлы жауапкершілік кей жағдайда әйелдерге ауыр психологиялық әрі физикалық салмақ түсіріп отыр.

Елімізде әйелдердің басым бөлігі білім беру, медицина, әлеуметтік қызмет салаларында еңбек етеді. Бұл салалар қоғамның іргетасын ұстап тұрған маңызды бағыттар болғанымен, олардың экономикалық бағалануы әрдайым сәйкес деңгейде емес. Яғни ең көп еңбек пен жауапкершілік түсетін салаларда табыс деңгейі салыстырмалы түрде төмен болып отыр.

Ал табысы жоғары техникалық, өндірістік және басқарушылық салаларда әйелдердің үлесі әлі де аз. Бұл тек жеке таңдау емес, сонымен бірге тарихи қалыптасқан кәсіби стереотиптердің де нәтижесі. Сарапшылар мұны еңбек нарығындағы жасырын гендерлік теңсіздік деп бағалайды. Өйткені мәселе ашық шектеуде емес, мүмкіндік пен қолжетімділіктің тең бөлінбеуінде жатыр.

Тұрмыстық зорлық – қоғамның жазылмаған жарасы

Гендерлік саясат туралы сөз болғанда ең ауыр әрі өзекті мәселенің бірі – тұрмыстық зорлық-зомбылық. Соңғы жылдары бұл тақырып қоғамда ашық айтыла бастады. Бұрын «отбасының ішкі мәселесі» деп жабық қалған жағдайлар бүгінде мемлекеттік деңгейде талқылануда. Бұл – қоғамның шындықты мойындауға қадам жасағанының белгісі.

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық фактілері қоғамның әлі де үлкен рухани дағдарыстан толық шыға алмағанын көрсетеді. Әлеуметтік желілерде тараған қайғылы оқиғалар халықтың назарын осы мәселеге аударып, қоғамдық резонанс туғызды. Нәтижесінде заң күшейтіліп, жауапкершілік шаралары қайта қаралды. Құқық қорғау органдарының әрекеті қатаңдай түсті, ал алдын алу бағытындағы жұмыстарға ерекше көңіл бөліне бастады.

Дағдарыс орталықтарының саны артып, жәбірленушілерге психологиялық, құқықтық және әлеуметтік көмек көрсету жұмыстары жандана бастады. Бұл орталықтар тек уақытша баспана ғана емес, әйелдің қайта қалыпты өмірге оралуына мүмкіндік беретін маңызды әлеуметтік институтқа айналып келеді. Дегенмен мұндай қолдаудың жеткілікті деңгейде болуы әлі де өзекті мәселе болып отыр.

Бірақ мәселені тек заңмен шешу мүмкін емес. Қанша жерден қатаң заң қабылданғанымен, егер қоғамда зорлықты ақтайтын көзқарас сақталса, мәселе түбегейлі шешілмейді. Ол үшін қоғамдық сана өзгеруі керек. Әйелге құрмет көрсету, отбасыдағы зорлықты қалыпты жағдай ретінде қабылдамау – тәрбиеден басталатын құндылық.

Бұл ретте отбасы институтының, мектептің және бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі ерекше. Жастардың бойына сыйластық, жауапкершілік, эмпатия сынды қасиеттерді сіңіру – болашақтағы зорлық-зомбылықтың алдын алудың ең тиімді жолы. Қоғамда «үнсіз қалу» емес, «үн қосу» мәдениеті қалыптасқанда ғана бұл мәселенің тамырына балта шабуға болады.

Гендерлік теңдік – батыстың ұраны емес

Кей жағдайда гендерлік саясатқа күмәнмен қарайтын пікірлер де кездеседі. Қоғамның бір бөлігі оны ұлттық дәстүр мен мәдени құндылықтарға қарсы ұғым ретінде қабылдап жатады. Мұндай көзқарас көбіне гендерлік саясаттың түпкі мәнін толық түсінбеуден туындайды. Алайда гендерлік теңдік – батыстан келген жасанды түсінік емес, ол адамға деген құрметтен, әділет пен тең мүмкіндіктер қағидасынан туындайтын табиғи әрі әмбебап құндылық.

Қазақ қоғамында да әйелдің орны қашанда жоғары болған. Ұлт тарихына көз жүгіртсек, Домалақ ана, Айғаным ханым, Ұлпан, Бопай ханым сынды тарихи тұлғалар әйелдің тек отбасы шеңберінде ғана емес, саяси, рухани және қоғамдық өмірде де айрықша рөл атқарғанын көрсетеді. Ал ХХ ғасырдағы Әлия мен Мәншүк сынды батыр қыздар әйелдің ерлік пен отаншылдықтың биік үлгісін көрсете алатынын дәлелдеді. Бұл – қазақ дүниетанымында әйел мәртебесінің әрдайым биік болғанының айқын айғағы.

Гендерлік саясаттың басты мақсаты – әйелді ер азаматтан жоғары қою емес, керісінше қоғамдағы әрбір азаматқа жынысына қарамастан тең мүмкіндік беру. Яғни мәселе артықшылықта емес, әділеттілікте жатыр. Ер мен әйел – бір-біріне қарсы ұғымдар емес, бір қоғамның екі тірегі.

Себебі қоғамның дамуы бір қанатпен емес, екі қанаттың тең қағылуымен жүзеге асады. Егер осы тепе-теңдік бұзылса, әлеуметтік даму да, рухани тұрақтылық та әлсірейді. Сондықтан гендерлік саясатты ұлттық құндылықтарға қарсы қою емес, керісінше оны толықтыратын және күшейтетін фактор ретінде қарастыру – қазіргі заман талабы.

Қазақстандағы гендерлік саясат – әлі де даму үстіндегі күрделі бағыттардың бірі. Заңдық негіз қалыптасқанымен, қоғамдық санадағы көзқарас толық өзгеріп болған жоқ. Әйелдердің саясаттағы, экономикадағы үлесін арттыру, еңбек нарығындағы теңсіздікті азайту, тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күресу – уақыт күттірмейтін маңызды міндеттер.

Гендерлік теңдік – тек әйел мәселесі емес. Бұл – қоғамның әділеттілігі, мемлекеттің өркениеттілігі және болашақ ұрпақтың қауіпсіз өмір сүруінің кепілі. Әйел мен ер азамат бір-біріне қарсы емес, керісінше қоғамды бірге дамытатын қос күш екенін түсінген кезде ғана шынайы теңдік орнайды.