Ауызсу тапшылығы: Алдын ала дабыл қағу ма, әлде бүгінгі шындық па?

Қазақстан жыл сайын 25 миллиард текше метрге жуық су тұтынады, оның негізгі жүктемесі ауыл шаруашылығына түсіп отыр. Климaттың өзгеруі, халық санының өсуі және өнеркәсіптің дамуы фонында су ресурстарын ұтымды пайдалану мәселесі күн сайын өзекті бола түсуде. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауында суды үнемдеуге және су инфрақұрылымын жаңғыртуға ерекше назар аударды. Қазақстанда қанша су қоры бар, ол қайда жұмсалады, оны сақтау үшін қазірдің өзінде не істеліп жатыр және шынымен де әрбір тұрғын суды үнемдеуі қажет пе – BAQ.KZ тілшісі анықтап көрді.

Қазақстанда қанша су бар және ол бәріне жете ме?

Қазақстанның су қауіпсіздігі көбіне табиғи жағдайларға және трансшекаралық өзендерге байланысты.

Ресми деректерге сәйкес, елдегі өзен су ресурстарының орташа көпжылдық көлемі жылына шамамен 102,3 млрд текше метрді құрайды. Бұл 47,8 млрд текше метр немесе ағынның 47%-ға жуығы көршілес мемлекеттерден келеді.

Бұл өзен ағынының елеулі бөлігі Қазақстан аумағынан тыс жерде қалыптасатынын білдіреді. Сондықтан сумен қамтамасыз ету тек жауын-шашын мөлшері мен өзіміздің су қоймаларымыздың жай-күйіне ғана емес, сонымен бірге көрші елдердің су шаруашылығы саясатына да тікелей байланысты.

Дегенмен, өзен ресурстарының жалпы көлемін ішетін су, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік қажеттіліктер үшін еркін пайдалануға болатын су мөлшері деп қарастыруға болмайды. Өзендер мен көлдердің маусымдылығын, экологиялық қажеттіліктерін, аумақтық қолжетімділігін және судың сапасын ескеру қажет.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің бағалауынша, Қазақстандағы жылдық су тұтыну көлемі шамамен 25 млрд текше метрді құрайды.

Әрі су ел аумағы бойынша тең бөлінбеген. Кейбір өңірлерде басты рөлді ірі өзендер мен су қоймалары атқарса, басқа өңірлерде суды ұзақ қашықтыққа жеткізетін жерасты көздері мен су құбыры жүйелері қамтамасыз етеді.

Сондықтан басты мәселе тек су ресурстарының болуында ғана емес, елдің оны қаншалықты тиімді бөлшектей алатынында, жеткізетінінде және сақтай алатынында болып отыр.

Ең көп суды кім тұтынады?

Қазақстандағы ең көп су жұмсайтын сала – ауыл шаруашылығы.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің 2026 жылғы 29 қазандағы Үкімет отырысында ұсынған деректеріне сәйкес, аграрлық секторға жалпы су алу көлемінің шамамен 60%-ы тиесілі.

Су егістіктерді суару, ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру және мал шаруашылығын қамтамасыз ету үшін қажет.

Сондай-ақ айтарлықтай көлем өнеркәсіпте және коммуналдық-бұқаралық секторда пайдаланылады.

Әсіресе суару тиімділігі мәселесі өте маңызды. Ескірген суару жүйелерін пайдалану кезінде судың бір бөлігі тасымалдау, булану және топыраққа сіңіп кету салдарынан ысырап болады.

Бұл мәселені шешу үшін Қазақстанда заманауи су үнемдеу технологияларын қолдану аясы кеңейтілуде.

Су ресурстары министрлігінің мәліметінше, бұл технологиялар қолданылатын алқап көлемі 702 мың гектарға жетті. Мәлімделген су үнемдеу мөлшері шамамен 1,1 млрд текше метрді құрайды.

Болашақта, 2030 жылға қарай мұндай технологиялардың арқасында жылдық су үнемдеу көлемін 2,2 млрд текше метрге дейін жеткізу жоспарлануда.

Осылайша, ауыл шаруашылығын жаңғырту – суды үнемдеудің басты бағыттарының бірі болып қала береді.

Әрбір қазақстандықтың суды үнемдеуінде мән бар ма?

Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп тұтынатын орасан зор су көлемінің аясында заңды сұрақ туындауы мүмкін: қарапайым пәтерде суды үнемдеу қаншалықты маңызды?

Белгілі болғандай, коммуналдық-бұқаралық сектордың да суды үнемдеуде үлкен әлеуеті бар.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің бағалауынша, бұл сектордағы қосымша үнемдеу жылына 260 млн текше метрге дейін жетуі мүмкін.

Ауқымын түсіну үшін: бұл – 260 миллиард литр су.

Мұндай көлем суды ұтымды пайдаланудың тек ірі кәсіпорындар мен фермерлік қожалықтар үшін ғана емес, қарапайым халық үшін де маңызды екенін көрсетеді.

Тұрмыста су шығынын азайтуға су ағуды жою, сапалы сантехниканы пайдалану, су үнемдейтін саптамалар орнату, кір жуғыш және ыдыс жуғыш машиналарды тиімді пайдалану көмектеседі.

Мысалы, егер бір отбасы тәулігіне су шығынын 50 литрге азайтса, бір жылдағы үнем 18,25 текше метрді құрайды.

Бұл жерде тұрмыстық үнемдеу коммуналдық желілерді жаңғыртуды алмастыра алмайтынын түсіну маңызды. Тұрғындар суға жауапкершілікпен қарағанның өзінде, тозған құбырлар мен апаттар судың ысырап болуына әкелуі мүмкін.

Сондықтан тиімді су үнемдеу халықтың, коммуналдық кәсіпорындардың, өнеркәсіптің және ауыл шаруашылығының бірлескен іс-әрекетін талап етеді.

Триллионға жуық инвестиция: Не істелді?

Қазақстанда су шаруашылығы инфрақұрылымын ауқымды жаңғырту жалғасуда.

Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітовтің 29 қазандағы Үкімет отырысында жасаған баяндамасына сәйкес, 2023 жылдың қыркүйегінен бастап су саласының негізгі капиталына құйылған инвестициялар 970,8 млрд теңгені құрады.

Соңғы екі жылда келесідей жұмыстар қайта жаңартылды:

• 1,4 мың шақырымнан астам каналдар;

• Бес су қоймасы;

• Сегіз гидротехникалық құрылыс.

Қазіргі уақытта 4,6 мың шақырымнан астам ирригациялық желілерді жаңғырту жүргізілуде.

2026 жылдың соңына дейін 964 шақырымда жұмыстарды аяқтау жоспарланған. Бұл шамамен 200 мың гектар суармалы жерді сумен қамтамасыз етуді жақсартуға мүмкіндік береді деп күтілуде.

Бұдан бөлек, су шаруашылығы инфрақұрылымын дамыту үшін қолданыстағы және тартылатын қарыздардың жалпы көлемі шамамен 2,2 трлн теңгеге бағаланады.

Жобаларды жүзеге асыруға және дайындауға Еуропалық қайта құру және даму банкі, Ислам даму банкі және Дүниежүзілік банк қатысуда.

Мұнда бұрын салынған қаражат пен енді тарту жоспарланған қаржыландыруды ажырата білу маңызды. Сонымен қатар, инвестицияның өзі судың қаншалықты үнемделгенін әлі көрсетпейді: тиімділікті бағалау үшін шығындардың нақты азаюы мен сумен жабдықтаудың жақсаруы туралы деректер қажет.

Су сандық технологиялар арқылы бақылана бастайды

Су саласын реформалаудың тағы бір бағыты – цифрландыру.

Президенттің тапсырмасы бойынша Су ресурстарының ұлттық ақпараттық жүйесі әзірленіп, өнеркәсіптік пайдалануға берілді.

Ол 15 модульді қамтиды және су пайдаланушылармен өзара әрекеттесуді – өтінім беруден бастап су ақысын төлеуге дейін автоматтандыруға мүмкіндік береді.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің ақпараты бойынша, жүйеде 23 мыңнан астам су объектілері туралы мәліметтер цифрландырылған.

2026 жыл ішінде ол арқылы 29 мыңнан астам шарт жасалды.

Сонымен қатар су қоймаларының цифрлық көшірмелері де енгізіліп жатыр. Бұл - нысандардың сипаттамаларын талдауға және оларды басқару үшін деректерді пайдалануға мүмкіндік беретін виртуалды модельдер.

Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің ақпараты бойынша, бес су қоймасы үшін цифрлық көшірмелер жасалған. 2027 жылдың соңына дейін бұл технологияны барлық су қоймаларына тарату жоспарлануда.

Цифрлық құралдарды дамыту су ресурстарын тиімдірек басқаруға және өзекті деректер негізінде шешім қабылдауға мүмкіндік береді деп болжануда.

Дегенмен, практикалық әсер өлшеудің дәлдігіне, бастапқы мәліметтердің сапасына және күнделікті жұмыста цифрлық жүйелерді пайдалануға байланысты болады.

Өнеркәсіп те суды үнемдеуі тиіс

Суды үнемдеу тек аграрлық секторға және халыққа ғана қатысты емес.

Қазақстан өнеркәсібінде айналымды және қайта сумен жабдықтауға кезең-кезеңімен өту көзделген.

Бұл табиғи көздерден жаңа көлемді алу қажеттілігін азайта отырып, өндірістік процестерде суды қайтадан пайдалануға мүмкіндік береді.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің жоспарларына сәйкес, 2030 жылға қарай өнеркәсіпте суды қайта пайдалану үлесін 28%-ға дейін жеткізу жоспарлануда.

Мұндай шешімдер технологиялық процестері айтарлықтай су көлемін талап ететін кәсіпорындар үшін өте маңызды.

Сонымен бірге мемлекет ішетін суды мақсатсыз пайдалануға бақылауды күшейтуге ниетті.

Атап айтқанда, Су кодексіне автожуу станцияларының технологиялық процестері үшін орталықтандырылған ішетін суды пайдалануды шектеуді көздейтін түзетулер дайындалды.

Әзірге сөз заңнамалық өзгерістер туралы болып отыр, бұл әлі күшіне енген тыйым емес.

Жаңа Су кодексі және ереже бұзушылықтарды бақылау

Басты өзгерістердің бірі – Қазақстанның жаңа Су кодексінің қабылдануы болды.

Онда су ресурстарын ұтымды пайдалану қағидаттары, суды үнемдеу басымдылығы, су объектілерін қорғау және су қауіпсіздігін қамтамасыз ету бекітілген.

Заңнамалық деңгейде суды тиімді пайдалану және шығындарды азайту талаптары күшейтілді.

Сонымен бірге мемлекеттік бақылау кеңеюде.

Уәкілетті министрліктің деректері бойынша, 2026 жылдың басынан бері су пайдалану саласында 758 заң бұзушылық анықталды. Бұл өткен жылдың ұқсас кезеңіндегі көрсеткіштен екі есеге артық.

Бұдан басқа, суды нормадан тыс тұтыну, ауыл шаруашылығы дақылдарын келісімсіз өзгерту және келісімшартсыз су пайдалану үшін өсім коэффициенттері енгізілді.

Мұндай шаралар су ресурстарын жауапкершілікпен пайдалануды ынталандыруға бағытталған.

2030 жылға қарай Қазақстанға су жете ме?

Таяу жылдары суға деген қажеттілік бірден бірнеше факторлармен анықталады: ауыл шаруашылығының дамуы, өнеркәсіптік өсім, халық санының көбеюі және климаттық жағдайлардың өзгеруі.

Қазақстанда трансшекаралық өзен ағынына елеулі тәуелділік сақталуда.

Су қауіпсіздігін арттыру үшін мемлекет каналдарды жаңғыртуға, су үнемдейтін технологияларды қолдануды кеңейтуге, өнеркәсіпте суды қайта пайдалануға және басқаруды цифрландыруға арқа сүйейді.

2030 жылға қарай ауыл шаруашылығындағы су үнемдеу технологиялары есебінен жылына 2,2 млрд текше метрге дейін су үнемдеуге қол жеткізу және өнеркәсіпте суды қайта пайдалану үлесін 28%-ға дейін жеткізу жоспарланып отыр.

Бұл шаралар барлық салаларды сумен толық қамтамасыз ету үшін жеткілікті болады деп кесіп айту әлі ерте. Мұндай қорытынды жасау үшін климаттың өзгеруін және тұтынудың өсуін ескере отырып, өңірлер мен өзен бассейндері бойынша су балансының өзекті болжамдары қажет.

Суға ұқыпты қарау – әркімнің міндеті

Суды ұтымды пайдалану Қазақстандағы шаруашылық жүргізудің басты қағидаттарының біріне айналып келеді.

Мемлекет үшін бұл – инфрақұрылымды жаңғырту және су пайдалануды бақылау. Аграршылар үшін – суарудың тиімді әдістерін енгізу. Өнеркәсіп үшін – ресурстарды қайта пайдалану. Ал халық үшін – ішетін судың артық шығынын азайту.

Бұл суды үнемдеудің тек экономикалық қана емес, сонымен бірге экологиялық та маңызы бар. Өзен ағынын сақтау және шамадан тыс су алуды азайту табиғи экожүйелердің орнықтылығы үшін қажет.

Сондықтан «әрбір қазақстандық суды үнемдеуі керек пе?» деген сұрақтың нақты практикалық жауабы бар: иә, бірақ жеке үнемдеу елдің су шаруашылығындағы жүйелі өзгерістермен ұштасуы тиіс.

Дәл осы шаралардың жиынтығы Қазақстанның болашақта халықты, ауыл шаруашылығын және өнеркәсіпті сумен қаншалықты табысты қамтамасыз ете алатынын айқындайды.