Атом энергетикасының болашағын кім қалыптастырады және әлем елдері қандай технологияларды таңдайды?
Әлемдік атом энергетикасы жаңа даму кезеңіне кіріп отыр. Электр энергиясына сұраныстың өсуі, энергетикалық қауіпсіздік және төмен көміртекті генерацияға көшу қажеттілігі көптеген мемлекеттерді жаңа атом электр станцияларын салуға итермелеуде. Бүгінде Азия, Еуропа, Таяу Шығыс және Солтүстік Америкада ондаған энергоблоктың құрылысы мен жаңа жобалар жүзеге асырылуда. Бұл үдеріс атом энергетикасындағы технологиялық көшбасшылар арасындағы бәсекелестікті де күшейтіп отыр.
Ең ауқымды бағдарламалардың бірі Қытайда іске асырылуда. Елде бір мезгілде отыздан астам энергоблоктың құрылысы жүріп, Hualong One және CAP1000 реакторлары кеңінен қолданылуда. Сонымен қатар Қытай Ресеймен бірге ВВЭР-1200 технологиясы бойынша жобаларды жүзеге асыруда. Қытайдың тәжірибесі атом энергетикасының тек электр өндіру саласы емес, ұлттық инженерлік және өндірістік құзыреттерді қалыптастыру құралына айналып келе жатқанын көрсетеді. Ел шетелдік технологияларды игеруден өз реакторларын халықаралық нарыққа ұсынуға қарай бет алды.
Үндістан өзінің ауыр сулы реакторларын дамытып, «Куданкулам» АЭС-інде ресейлік технология негізіндегі блоктардың құрылысын жалғастыруда.
Бангладеште екі ВВЭР-1200 блогынан тұратын «Руппур» АЭС салынып жатыр. Біріккен Араб Әмірліктеріндегі «Барака» АЭС-інде төрт APR1400 блогын іске асырған Оңтүстік Корея да халықаралық нарықтағы орнын күшейтуде. 2025 жылы KHNP компаниясы Чехиядағы «Дукованы» алаңында екі APR1000 блогын салу жөніндегі келісімшартқа отырды.
Ресейлік технологиялар атом энергетикасын алғаш рет дамытып жатқан мемлекеттерде де кеңінен қолданылуда. Түркиядағы «Аккую» және Египеттегі «Эль-Дабаа» АЭС-терінде төрт-төрттен ВВЭР-1200 энергоблогы салынып жатыр. Мұндай жобалар реактор жеткізумен ғана шектелмейді. Олар нормативтік базаны жетілдіруді, мамандар даярлауды, өнеркәсіптік инфрақұрылым құруды және атом нысандарын қауіпсіз пайдаланудың ұлттық жүйесін қалыптастыруды талап етеді.
Еуропада технологиялық таңдау әртүрлі. Франция EPR2 реакторлары негізіндегі бағдарламасын дамытып, EDF компаниясы Ұлыбританиядағы Hinkley Point C алаңында екі EPR блогын салуда. Венгриядағы «Пакш II» жобасында ВВЭР-1200 технологиясы таңдалса, Польша алғашқы АЭС үшін Westinghouse компаниясының AP1000 реакторын таңдады. Бұл ретте жобаның таңдалуы, лицензиялануы және нақты құрылысының басталуы әртүрлі кезеңдер екенін ескеру маңызды.
Солтүстік Америкада ірі энергоблоктармен қатар шағын модульдік реакторларға қызығушылық артып келеді. Канададағы Дарлингтон алаңындағы GE Hitachi компаниясының BWRX-300 жобасы модульдік технологияларды және сериялық өндіріс мүмкіндіктерін дамытуға бағытталған. Бұл бағыт атом энергетикасының болашақ моделін өзгертуі мүмкін жаңа технологиялық шешімдердің пайда болғанын көрсетеді.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, АЭС технологиясын таңдау тек реактордың техникалық сипаттамасына байланысты емес. Жобаның құны мен мерзімімен қатар, технология жеткізушінің инженерлік тәжірибесі, жабдық өндіру мүмкіндігі, кадр даярлау, жергілікті кәсіпорындарды тарту және станцияға ұзақ мерзімді қызмет көрсету қабілеті де маңызды. Сондықтан АЭС құрылысы белгілі бір технологияны сатып алумен шектелмей, ондаған жылға есептелген өнеркәсіптік және инженерлік серіктестікке айналады.
Қазақстан үшін бұл тәжірибенің маңызы ерекше. «КАЭС» ЖШС-де мердігері «Росатом» мемлекеттік корпорациясы болып табылатын «Балқаш» АЭС жобасы бойынша жұмыс істей отырып, технология мен мердігерді таңдау станцияның техникалық сипаттамаларымен ғана шектелмейтінін көруге болады. Мұндай шешім жобалау мен құрылысты ұйымдастыруға, мамандарды даярлауға, отандық кәсіпорындардың қатысуына, жеткізу тізбегін қалыптастыруға және станцияны кейінгі пайдалануға тікелей әсер етеді.
Сондықтан Қазақстан үшін әлемдік тәжірибені ескерумен қатар, атом энергетикасындағы өзіндік инженерлік мектепті, өнеркәсіптік базаны және ұлттық құзыреттерді дамыту маңызды. Әлемде атом энергетикасының болашағын бір ғана технология немесе мемлекет қалыптастырып отырған жоқ. Бүгінгі бәсекелестік реакторлар арасында ғана емес, оларды игеріп, қауіпсіз пайдаланып, ұзақ мерзімде өз технологиялық әлеуетін қалыптастыра алатын ұлттық жүйелер арасында да жүріп жатыр.