Атбегі ару

Жамбыл облысындағы Айшабибі ауылы соңғы уақытта ерекше бір жаңалықпен ел назарын өзіне аударып отыр. Бұл – ұлттық ат спортына жан бітіріп, қыз балаларды атқа мінгізіп, қазақтың көнеден келе жатқан дәстүрін жаңғыртып жүрген жас атбегі Аида Ізбасар. BAQ.KZ тілшісі ат құлағында ойнаған арумен тілдесіп қайтты.

Бүгінде Аида тек ат баптап қана қоймай, бойжеткендердің басын біріктіріп, қыз қуу мен көкпар секілді ерлерге тән деп саналып келген спорт түрлеріне қыздарды батыл түрде баулып келеді.

Аидамен сұхбат барысында біз оның өмір жолы, ат спортына келуі, қоғамдағы қыздардың рөлі және ұлттық рух туралы кеңінен әңгімелестік.

– Аида, әңгімені өзіңізден бастасақ. Атқа деген қызығушылық қашан оянды?

– Мен ауылдың қарапайым қызымын. Айшабибі – табиғаты көркем, мал шаруашылығына бейім өңір. Бала кезден атқа жақын болып өстім. Әкем де, ағаларым да жылқы бақты. Солардың жанында жүріп, атқа мінуді ерте үйрендім. Бірақ ол кезде бұл мен үшін жай ғана қызығушылық еді. Кейін есейе келе, аттың қазақ үшін жай көлік емес, тұтас мәдениет екенін түсіне бастадым. Ат үстінде еркін жүрген сәттер мен үшін ерекше бақыт сыйлайтын. Ауылдың кең даласында шауып жүрген кездерім әлі күнге дейін көз алдымда. Әкем маған әрдайым атқа құрметпен қарауды үйретті. Ол жылқының мінезін түсінудің өзі үлкен өнер екенін айтатын. Ағаларым да мені ешқашан шеттетпей, өздерімен бірге ертіп жүрді. Сол арқылы мен төзімділікті, еңбекқорлықты үйрендім. Жылқы бағу оңай шаруа емес екенін ерте түсіндім. Таңның атысынан күннің батысына дейін далада жүру – үлкен жауапкершілік. Бірақ мен бұл қиындықтарды ешқашан ауыр көрмедім. Керісінше, табиғатпен етене өмір сүру маған күш беретін. Әр аттың өзіндік мінезі бар екенін байқай бастадым. Бірі жуас болса, бірі асау келеді. Солардың әрқайсысымен тіл табысу маған қызық еді. Уақыт өте келе, атқа деген сүйіспеншілігім одан сайын арта түсті. Бұл тек әуестік емес, менің өмірімнің бір бөлігіне айналды. Ат үстінде мен өзімді еркін әрі батыл сезінемін. Қазақтың салт-дәстүрлері мен ұлттық ойындары да жылқымен тығыз байланысты екенін ұқтым. Сол себепті мен бұл мұраны сақтап, келесі ұрпаққа жеткізгім келеді. Бүгінде мен үшін жылқы – тек жануар емес, жан серігім сияқты.

– Қыз баланың атбегі болуы қоғамда тосын қабылдануы мүмкін. Сіз қандай қиындықтарға тап болдыңыз?

–  Иә, расында да алғашында көп адам таңғалды. «Қыз балаға бұл не керек?», «Бұл ер азаматтардың ісі ғой» деген пікірлер жиі айтылды. Кейбіреулер тіпті менің бұл жолдан тез бас тартатыныма сенімді болды. Бірақ мен оған тоқтаған жоқпын. Керісінше, мұндай сөздер мені жігерлендірді. Өзіме деген сенімімді арттыруға тырыстым. Қазақ тарихына қарасақ, қыздар да батыр болған, атқа мінген. Олар ел қорғап, ерлермен қатар жүрген. Біз соны ұмытып бара жатқан сияқтымыз. Сондықтан мен өз жолыммен жүруді дұрыс көрдім. Қиындықтар болды, әрине. Ат баптау оңай шаруа емес. Қаржы, уақыт, физикалық күш – бәрі керек. Әсіресе, ауыр жұмыстарда өзімді шыңдауыма тура келді. Кейде шаршап, бәрін тастағым келген сәттер де болды. Бірақ сол сәттерде отбасыма, мақсаттарыма қарап қайта күш жинайтынмын. Ең қиыны – адамдардың көзқарасын өзгерту болды. Себебі сен қанша еңбектенсең де, бірден мойындай қоймайды. Уақыт өте келе, менің еңбегімді көріп, пікірлерін өзгерте бастағандар да болды. Қазір қолдау білдіретін адамдар көбейді. Бұл мен үшін үлкен мотивация. Әр жетістікке жеткен сайын өзіме деген сенімім нығая түседі. Менің ойымша, адам өз ісін шын сүйсе, кез келген кедергіні жеңе алады. Ең бастысы – табандылық пен сенім.

– Сіз қазір қыздарды қыз қуу мен көкпарға баулып жүрсіз. Бұл идея қалай пайда болды?

– Бір күні ауылда балалардың көкпар ойнап жүргенін көрдім. Қыздар шетте қарап тұр екен. Сол сәтте «Неге қыздар да қатыспасқа?» деген ой келді. Бұл ой мені көпке дейін мазалады. Сөйтіп бірнеше қызды жинап, жаттығуды бастадым. Алғашында бәрі бірден келісе қойған жоқ. Кейбірі қорқып, атқа жақындауға жүрексінді. Атқа сенімсіз мінетіндер де кездесті. Тіпті ата-аналары қарсы болған жағдайлар да болды. Бірақ мен оларды біртіндеп үйретуге тырыстым. Ең алдымен қауіпсіздікке мән бердік. Қарапайым жаттығулардан бастап, сенімділіктерін арттырдық. Уақыт өте келе олардың бойында батылдық пайда болды. Бір-біріне қолдау көрсетіп, жақсы нәтижеге жете бастады. Қазір қыздарымыз көкпарға да қатысып жүр. Қыз қууда да жақсы нәтиже көрсетуде. Жарыстарға шығып, өздерін дәлелдей бастады. Ауыл тұрғындары да олардың жетістіктерін көріп, көзқарастарын өзгертті. Бұл мен үшін үлкен қуаныш. Қыздардың осындай белсенді болғанын көріп, болашаққа сеніммен қараймын.

– Қыздардың көкпар ойнауы – қоғам үшін жаңа құбылыс. Қалай қабылданып жатыр?

– Иә, бұл құбылыс алғашында көпшілікке тосын көрінді. Сондықтан әр түрлі пікірлер айтылды. Қолдайтындар да, қарсы болатындар да кездеседі. Біреулер оны қолдаса, енді біреулер түсінбей жатты. Уақыт өте келе көзқарастар біртіндеп өзгере бастады. Соңғы уақытта қолдау көбейіп келеді. Ата-аналар да қыздарын бізге сеніп тапсыра бастады. Бұл біз үшін үлкен жауапкершілік. Біз олардың сенімін ақтауға тырысамыз. Ең бастысы – қыздардың өздері қызығып келеді. Олар бұл спортты шын жүректен жақсы көреді. Көңілдерімен қатысып, жаттығудан қашпайды. Қыздар тек спортпен айналысып қана қоймай, өздеріне деген сенімділікті арттырып жатыр. Олар еркін сөйлеп, өз ойын ашық жеткізе бастады. Ұжыммен жұмыс істеуді де үйренуде. Көкпар арқылы олардың шыдамдылығы мен төзімділігі қалыптасады. Жеңіске деген құлшыныстары артып келеді. Кейбір қыздар жарыстарда жақсы нәтижелер көрсетіп жүр. Бұл бізді ерекше қуантады. Қоғамның да көзқарасы біртіндеп оңалып келеді. Біз осы бағытта жұмысты жалғастыра береміз. Ең бастысы – қыздардың дамуына мүмкіндік беру.

– Ат спорты қыздарға не береді деп ойлайсыз?

 – Ең алдымен – тәртіп. Атқа міну деген үлкен жауапкершілік. Қыз бала үшін бұл тәртіпті сақтауды үйрететін ерекше мектеп. Әр жаттығу нақты ережеге бағынады. Екіншіден – батылдық. Қыздар қорқынышын жеңуді үйренеді. Ат үстінде өз-өзіне сену маңызды. Біз тек спорт үйретіп жатқан жоқпыз, біз қазақтың дәстүрін үйретіп жатырмыз. Ат спорты арқылы ұлттық құндылықтарды сезінеді, денесі шынығып, шыдамдылығы артады. Сондай-ақ жауапкершілік. Атқа күтім жасау, оны күту – үлкен еңбек. Атпен жұмыс істеу сабырды талап етеді. Қыздар жеңілмей, қайта-қайта тырысып үйренеді. Сегізіншіден – өз-өзіне сенім. Әр жетістік сенімді арттырады. Тоғызыншыдан – командамен жұмыс істеу. Бірге әрекет етуге дағдыланады. Осы қасиеттер олардың өмірінде де маңызды болады. Ат спорты тек ойын емес, өмірлік сабақ береді.

– Сіздің командаңыз туралы айтып өтсеңіз.

– Қазір бізде бірнеше қыздан құралған көкпар командасы бар. Олар аптасына бірнеше рет жаттығады. Әрқайсысының өзіне тән мінезі бар, бірақ бәрін біріктіретін нәрсе – атқа деген махаббат. Болашақта бұл команданы үлкен жарыстарға шығаруды жоспарлап отырмыз.

– Қыз қууға дайындық қалай өтеді?

– Қыз қуу – өте қызықты әрі күрделі ойын. Мұнда тек аттың жылдамдығы ғана емес, шабандоздың шеберлігі де маңызды. Қыздарымыз арнайы жаттығулар жасайды, атпен үйлесімді жұмыс істеуді үйренеді.

– Сіздің ойыңызша, қазіргі қазақ қызы қандай болуы керек?

– Қазіргі қазақ қызы жан-жақты болуы керек. Ол тек бір салада емес, бірнеше бағытта дамуға ұмтылуы тиіс. Ең алдымен, білімді болуы маңызды. Білім – болашақтың негізі. Сонымен қатар, тәрбиелі, инабатты болуы қажет. Қазақ қызының бойында ұлттық құндылықтар сақталуы тиіс. Бірақ сонымен қатар, батыл болуы да өте маңызды. Біз қыздарды әлсіз деп қарамауымыз керек. Олар кез келген істі атқара алады. Қыз бала өз ойын еркін жеткізе білуі керек. Өз құқығын қорғай алуы да маңызды. Қазіргі заманда бәсекеге қабілетті болу қажет. Еңбекқорлық та үлкен рөл атқарады. Қандай салада болса да, өз ісіне жауапкершілікпен қарауы тиіс. Табандылық пен мақсатқа ұмтылу – басты қасиеттердің бірі. Қазақ қызы өз мәдениетін ұмытпауы керек. Ұлттық киімді, салт-дәстүрді құрметтегені жөн. Сонымен қатар, ашық ойлы, заманға бейім болуы қажет. Технологияны меңгеру де маңызды. Өз болашағын өзі құра білуі тиіс. Қыз бала тек отбасының емес, қоғамның да тірегі бола алады. Сондықтан біз қыздарды қолдап, қолдауымыз керек. Олардың дамуына мүмкіндік беруіміз қажет. Сонда ғана мықты, білімді, батыл қазақ қыздары қалыптасады.

– Сіз үшін "рух" деген не?

– Рух – бұл адамның ішкі күші. Өз ұлтыңды сүю, дәстүріңді құрметтеу, қиындыққа мойымау – осының бәрі рух. Біз қыздарға осыны үйретуге тырысамыз.

– Алдағы жоспарларыңыз қандай?

– Көп жоспар бар. Қыздар арасындағы көкпарды дамыту, жарыстар ұйымдастыру, ат спорты мектебін ашу – бәрі де ойымызда. Ең бастысы – бұл істі тоқтатпау.

– Сұхбат соңында жастарға айтарыңыз?

– Қорықпау керек. Өз арманыңызға сеніңіз. Қоғам не десе де, өз жолыңызбен жүріңіз. Әр адамның өз жолы бар екенін ұмытпаңыз. Ең бастысы – өзіңізге сену. Сенім бар жерде нәтиже болады. Қиындықтардан қорықпаңыз, олар сізді шыңдайды. Әрбір сәтсіздік – үлкен сабақ. Сол сабақтарды дұрыс қабылдай біліңіз. Уақытты босқа өткізбеуге тырысыңыз. Алға қойған мақсаттарыңыз айқын болсын. Еңбек етпей жетістікке жету мүмкін емес. Табандылық пен шыдамдылықты бойыңызға сіңіріңіз. Адамдар не айтса да, өз жолыңыздан таймаңыз. Армандарыңыз үлкен болсын. Оларға жету үшін кішкентай қадамдар жасаңыз. Әр күнді тиімді өткізіңіз. Жақсы орта таңдауға тырысыңыз. Өзіңізді дамытудан ешқашан жалықпаңыз. Кітап оқып, білім жинаңыз. Жаңа нәрселерді үйренуден қорықпаңыз. Өз күшіңізге сенсеңіз, бәрі мүмкін. Ең бастысы – өзіңізге адал болыңыз. Сонда ғана нағыз жетістікке жетесіз.

Аида Ізбасар – бүгінгі қазақ қызының жаңа бейнесі. Ол дәстүр мен заманауилықты ұштастыра отырып, ұлттық спортты жаңа деңгейге көтеріп жүр. Айшабибі ауылынан басталған бұл бастама ертең бүкіл елге үлгі болары сөзсіз.Қазақ қызы қашанда қайсар. Ал Аида секілді арулар сол қайсарлықтың жарқын дәлелі.