Армения ЕО мен ЕАЭО арасында таңдау жасауға мәжбүр ме: Пашинянның бағыты елге не береді?

Арменияның сыртқы саяси бағыты соңғы жылдары қызу талқыланып келеді. Әсіресе Ереванның Еуропалық одақпен қарым-қатынасты күшейтуі, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымымен байланысын әлсіретуі және Еуропалық интеграция туралы заң қабылдауы аймақтағы әріптестерінің назарын аударды, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Халықаралық сарапшы Таир Нигмановтың пікірінше, бұл мәселеге эмоциямен емес, нақты саясат пен экономикалық мүдде тұрғысынан қарау қажет. Оның айтуынша, Арменияның қандай бағытты таңдауы өз еркінде болғанымен, бұл шешім Еуразиялық экономикалық одақтағы серіктестерге де әсер етеді.

Арменияның өз таңдауын жасауға толық құқығы бар

Сарапшы ең алдымен Арменияның егемен мемлекет екенін және өзінің сыртқы саясатын дербес анықтауға құқылы екенін атап өтті.

Арменияның сыртқы саясатын өз қалауынша жүргізуге толық құқығы бар. Арменияда сайланған, заңды билік өздері дұрыс деп санайтын шешімдерді қабылдауға және елдің даму бағытын өз көзқарастарына сай айқындауға құқылы. Осы арқылы олар армян халқының еркін білдіреді. Бұл – халықаралық қатынастар жүйесінің негізгі қағидаларының бірі, – дейді Таир Нигманов.

Сонымен қатар ол бір мемлекеттің шешімі басқа елдермен ортақ міндеттемелерге әсер етсе, әріптес мемлекеттердің де оған қатысты пікір білдіруге құқығы бар екенін айтады.

Еуразиялық экономикалық одақ аясында ұзақ мерзімді даму жоспарлары бар. Одақты дамытуға, қауіп-қатерлердің алдын алуға, өзекті мәселелерді шешуге бағытталған нақты жоспарлар қабылданған. Мұның бәрі тек қатысушы елдер алдағы уақытта қандай құрамда жұмыс істейтінін нақты түсінген жағдайда ғана мүмкін болады. Сондықтан ЕАЭО елдері Арменияның болашақтағы бағытын түсінгісі келеді, – дейді сарапшы.

ЕАЭО мен Еуропалық одаққа қатар мүше болу мүмкін бе?

Сарапшының айтуынша, Арменияның Еуропалық одақпен жақындасуының өзі мәселе емес. Алайда толыққанды мүшелікке ұмтылу жағдайды түбегейлі өзгертеді.

Маңызды бір жайтты нақтылап алған жөн. Армян тарапы бұл үдерісті жай ғана жақындасу деп сипаттамайды. Өткен жылы қабылданған құжаттың өзі "Арменияның Еуропалық одаққа кіруі туралы заң" деп аталады. Яғни мақсат – қарым-қатынасты нығайту ғана емес, Еуропалық одақтың мүшесіне айналу, – дейді ол.

Таир Нигмановтың сөзінше, Еуропалық одақ пен Еуразиялық экономикалық одақтың табиғаты ұқсас болғандықтан, екі бірлестіктің толыққанды мүшесі болу мүмкін емес.

Еуропалық одақ та, Еуразиялық экономикалық одақ та экономикалық және кедендік одақтар болып саналады. Бұл дегеніміз – ортақ тарифтік саясат, бірыңғай кедендік ережелер және ішкі нарықта кедендік баждардың болмауы. Егер мемлекет бір мезгілде екі одаққа мүше болса, онда күрделі құқықтық қайшылықтар туындайды. Сондықтан іс жүзінде екі бірлестіктің қатар мүшесі болу мүмкін емес, – дейді сарапшы.

Оның пікірінше, Арменияның ықтимал таңдауы белгілі бір кезеңде ЕАЭО мен Еуропалық одақтың бірін таңдауға алып келуі мүмкін.

Ресей нарығы Армения үшін қаншалықты маңызды?

Сарапшы Армения экономикасының қазіргі құрылымына да назар аударды.

Соңғы жылдары, әсіресе соңғы төрт жыл ішінде Арменияның сыртқы саудасындағы Ресейдің үлесі айтарлықтай өсті. 2024–2025 жылдары Ресейдің Арменияның сыртқы сауда айналымындағы үлесі 40 пайыздан асты. Бұл – тарихи рекорд. Бұған дейін мұндай көрсеткіш болған емес, – дейді ол.

Оның айтуынша, ауыл шаруашылығы өнімдерінің негізгі бөлігі дәл осы Ресей нарығына жөнелтіледі.

Армения Еуропалық одаққа кіретін болса, оған жаңа нарықтарды қайтадан іздеуге тура келеді. Өйткені Ресей нарығы белгілі бір деңгейде жабылады. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне де, басқа да тауарларға кедендік баж салығы салынады. Сондықтан бұл жерде экономикалық салдарды да есептеу қажет, – деді сарапшы.

Еуропалық одақтағы ауыл шаруашылығы ережелері

Таир Нигманов Еуропалық одақтағы ауыл шаруашылығы жүйесі көптеген адам ойлағандай қарапайым емес екенін айтады.

Еуропалық одақта бірыңғай ауыл шаруашылығы саясаты бар. Ол жерде кімнің қандай өнімді және қанша көлемде өндіретіні өте қатаң реттеледі. Бұл бағытта елдер арасында тұрақты түрде күрделі даулар туындап тұрады. Мысалы, Армения да, Франция да коньяк өндірсе, онда бұл елдер өндіріс көлеміне қатысты квоталарды қалай бөлетінін келісуі керек болады, – дейді ол.

Сарапшының айтуынша, мұндай жүйеде Арменияның қандай көлемде субсидия алатыны және оның өнімдері еуропалық нарықта қаншалықты сұранысқа ие болатыны әзірге белгісіз.

Арменияға қанша субсидия бөлінеді, армян кәсіпкерлері Еуропалық одақ ішінен өз өнімдеріне тұтынушы таба ала ма – мұның бәрі ашық тұрған сұрақтар, – дейді сарапшы.

Арменияны Еуропалық одақ шынымен күтіп отыр ма?

Таир Нигмановтың пікірінше, Еуропалық одаққа кіру туралы шешім қабылдау мен нақты мүшелік алу – екі түрлі нәрсе.

Арменияның Еуропалық одаққа нақты мүше болуының өзі әзірге үлкен сұрақ күйінде қалып отыр. Алдымен мемлекет кандидат мәртебесін алады. Кейін ұзақ жылдар бойы өзінің экономикалық, саяси және сот жүйесін Еуропалық одақ талаптарына сәйкестендіруге міндетті болады. Бұл үдеріс ондаған жылдарға созылуы мүмкін, – дейді ол.

Сарапшы Түркия мен Балқан елдерінің тәжірибесін мысалға келтіреді.

Түркия Еуропалық одаққа кіруге өтінімді 1987 жылы тапсырған. Бірақ ондаған жыл өтсе де мүшелік алған жоқ. Балқан түбегіндегі бірнеше мемлекет жиырма жылдан астам уақыт бойы күтіп келеді. Сондықтан бұл жерде ешқандай кепілдік жоқ, – дейді сарапшы.

Пашинянның бағыты – стратегия ма, әлде тактика ма?

Таир Нигманов қазіргі үрдістің саяси себептеріне де тоқталды.

Менің ойымша, Еуропаға бет бұру, ҰҚШҰ-мен қарым-қатынасты әлсірету ең алдымен ішкі саяси факторлармен байланысты. Қарабақтың жоғалуы армян қоғамына өте ауыр соққы болды. Сондықтан қазіргі Еуропалық одаққа бағытталған саясат стратегиялық бастамаға қарағанда тактикалық қадамға көбірек ұқсайды, – дейді ол.

Сарапшының пікірінше, Арменияның алдында нақты таңдау тұр. Алайда бұл таңдаудың экономикалық, саяси және геосаяси салдарын мұқият есептеу қажет.

Өйткені мәселе тек сыртқы саясатта емес, ел экономикасының болашағында, экспорт нарықтарында және аймақтық серіктестіктердегі орнына қатысты болып отыр.