АҚШ-Иран қақтығысы: Жеңіс кімнің жағында? 

АҚШ пен Иран арасындағы қақтығыс тек әскери текетірес емес, әлемдік экономикаға әсер ететін геосаяси дағдарысқа айналды. Мұнай бағасы барреліне 120 долларға дейін көтеріліп, энергетикалық нарық пен халықаралық тасымал жүйесіне қысым күшейді. Сарапшылар бұл соғыстың басты сұрағы біреу дейді: қай тарап ұзақ уақыт ауыртпалыққа шыдай алады? Осы тұрғыда BAQ.KZ тілшісі шолу жасады. 

Иранға қарсы соғыс: кім ауыртпалыққа ұзақ шыдайды?

АҚШ пен Иран арасындағы қақтығыс әскери текетірестен әлдеқайда кең дағдарысқа айналып отыр. Сарапшылардың айтуынша, бұл соғыс тек майдандағы шайқас емес, сонымен қатар экономикалық және геосаяси қысымның күресі.

Қазіргі басты сұрақ – қай тарап ұзақ уақыт бойы ауыртпалыққа шыдай алады. 

Мұнай бағасы соғыстың негізгі экономикалық әсерін көрсетті

Қақтығыс басталғалы әлемдік мұнай нарығы қатты құбылды. Brent маркалы мұнайдың бағасы дүйсенбі күні барреліне 120 долларға дейін көтерілді. Бұл – 2022 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

АҚШ президенті Дональд Трамп соғыс «қысқа мерзімді болуы мүмкін» екенін айтып, нарықтағы алаңдаушылықты азайтуға тырысты. Осы мәлімдемеден кейін мұнай бағасы 90 доллар шамасына дейін төмендеді.

Алайда кейін АҚШ Иранға қарсы қысымды жалғастыратынын мәлімдеген соң баға қайта көтеріле бастады.

Сарапшылардың пікірінше, мұнай бағасының өсуі Иран үшін маңызды экономикалық құралға айналуы мүмкін. Энергия бағасының қымбаттауы тұтынушыларға, қаржы нарықтарына және халықаралық тасымал жүйесіне тікелей әсер етті. 

Иран әуе соққыларына қарамастан билікті бақылауда ұстап отыр

Қақтығыс барысында Иран АҚШ пен Израильдің әуе соққыларына ұшырап келеді. Соған қарамастан Тегеран елдегі билік құрылымдары мен қауіпсіздік жүйесі толық бақылауда екенін мәлімдеді.

Бұған дейін елде бірнеше рет жаппай наразылықтар болғанымен, соғыс жағдайында халықтың басым бөлігі көшеге шыққан жоқ.

Қауіпсіздік күштері көшелерде тұрақты кезекшілік атқарып, антиүкіметтік шерулердің алдын алып отыр. 

Парсы шығанағындағы мемлекеттер де соғыстың салдарын сезінуде

Бұл қақтығыс тек Иран мен АҚШ-қа ғана әсер етіп отырған жоқ. Парсы шығанағындағы бірқатар мемлекеттер де жағдайдың салдарын сезіне бастады.

Иран зымырандары мен дрондары аймақтағы мұнай кен орындарына, қалаларға және маңызды инфрақұрылым нысандарына бағытталған.

Сонымен қатар Израиль де Иранның зымыран шабуылдарының нысанасына айналып отыр. Ел қалаларында әуе дабылы жиі қосылып, мектептер мен кейбір мекемелердің жұмысы уақытша тоқтатылған. Бұл өңірдегі күнделікті өмірге айтарлықтай әсер етті. 

Соғыстың аяқталуына әзірге нақты белгі жоқ

Қақтығыстың қашан аяқталатыны әзірге белгісіз. АҚШ пен Иран шиеленісі ондаған жылдарға созылған тарихи текетірестің жалғасы саналады.

Бұл қақтығыстың тамыры 1979 жылғы Иран ислам революциясы мен АҚШ елшілігіндегі кепілге алу дағдарысынан бастау алады.

Трамп Флорида штатында сөйлеген сөзінде АҚШ бұл соғыста «көп жағынан жеңіске жеткенін» айтқанымен, толық нәтижеге жету үшін күрес жалғасатынын мәлімдеді.

Ал Иран Сыртқы істер министрлігінің өкілі Казем Гарибабади Тегеран атысты тоқтату туралы ұсыныстарды қабылдамағанын айтты. Оның сөзінше, мұндай ұсыныстар Қытай, Франция және Ресей тарапынан түскен. 

Ормуз бұғазы – соғыстың басты экономикалық нүктесі

Соғыстың стратегиялық тұрғыдан ең маңызды нүктелерінің бірі – Ормуз бұғазы. 

Бұл – Парсы шығанағынан әлемдік нарыққа мұнай мен газ шығатын негізгі теңіз жолы.

Әлемдік мұнай мен табиғи газ саудасының шамамен 20 пайызы осы бұғаз арқылы өтеді. Сонымен қатар тыңайтқыш экспортының 30 пайызына дейінгі бөлігі де осы бағытпен тасымалданады.

Соңғы шабуылдардан кейін бұл бағыттағы теңіз тасымалы айтарлықтай қысқарды. Кейбір компаниялар кемелерін осы аймаққа жіберуді уақытша тоқтатты.

АҚШ мұнай танкерлерін әскери кемелер арқылы күзетіп жүру мүмкіндігін қарастырып жатыр. Ал Трамп егер Иран бұғазды толық жапса, АҚШ бұған «өте күшті жауап беретінін» ескертті. 

Соғыстағы «жеңіс» әр тарап үшін әртүрлі түсініледі

Сарапшылардың пікірінше, Иран үшін соғыстағы басты мақсат – билікті сақтап қалу. Елдің теократиялық басшылығы экономикалық және әскери шығындарға қарамастан билікті ұстап тұруды маңызды санайды.

Ал АҚШ президенті Трамп соғыстың нақты мақсатын әртүрлі сипаттап келеді. Кейде ол Ирандағы билікті өзгерту туралы айтса, кейде Тегеранның Израиль мен аймаққа қауіп төндірмеуі жеткілікті екенін айтады. 

Ядролық бағдарлама қақтығыстың негізгі себебі болып отыр

Қақтығыстың басты себептерінің бірі – Иранның ядролық бағдарламасы.

Тегеран уранды 60 пайызға дейін байытқан, бұл ядролық қару жасауға қажетті 90 пайыз деңгейіне жақын көрсеткіш.

Маусым айында АҚШ Иранның үш ядролық нысанына әуе соққысын жасаған. Сарапшылардың пікірінше, бұл соққылар нысандарды зақымдап, уран қорлары үйінді астында қалуы мүмкін.

Алайда халықаралық инспекторлар бұл нысандарға әлі толық қол жеткізе алған жоқ.

Сондай-ақ Иранның жаңа жоғарғы жетекшісі ретінде Аятолла Әли Хаменейдің ұлы Моджтаба Хаменейдің ықтимал тағайындалуы халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын күшейтті. Сарапшылар оның саяси көзқарасы әкесіне қарағанда қатаң болуы мүмкін екенін айтады. 

Қақтығыс тек әскери емес, экономикалық соғысқа айналды

Сарапшылардың пікірінше, қазіргі соғыс тек әскери қақтығыс емес. Ол энергетикалық нарықтарға, әлемдік экономикаға және Таяу Шығыстағы геосаяси тепе-теңдікке тікелей әсер ететін күрделі дағдарысқа айналып отыр.

Бұл тек Иран мен АҚШ арасындағы текетірес емес, жаһандық экономика мен энергетикалық қауіпсіздікке әсер ететін қақтығыс болуы мүмкін.