Әлеуметтік мемлекет қандай болуы керек: Қамқорлықтың шегі мен азаматтың мүмкіндігі
Жұмысынан айырылған адамға «басқа жұмыс тап» деу оңай. Бірақ жаңа қызметке орналасқанша отбасының күнкөрісін кім қамтамасыз етеді? Ал баласын қарайтын адамы жоқ анаға ұсынылған жұмыс қаншалықты қолжетімді? Әлеуметтік мемлекеттің мәні осындай күнделікті сұрақтардан көрінеді. Оның міндеті қиындыққа тап болған адамды қолдаумен қатар, сол қиындықтан шығуына жағдай жасауды да қамтиды. BAQ.KZ қолдау түрлері мен тәуекелдері туралы шолу жасады.
Әлеуметтік саясат туралы пікірталаста екі түрлі ұстаным жиі айтылады. Бір тарап мемлекет азаматтың тұрмысын барынша қамтамасыз етуі керек десе, екіншісі әр адам өз жағдайына өзі жауапты болғаны жөн деп есептейді. Алайда өмірдегі жағдай бұл екі пікірдің арасына сыймайды. Еңбек етуге дайын адамның өзіне кейде мүмкіндік жетіспейді. Ал денсаулығына байланысты жұмыс істей алмайтын жанға қолдау ұзақ уақыт қажет болуы мүмкін.
Сондықтан қамқорлықтың шегін белгілемес бұрын, адамның қандай кедергіге тап болғанын түсіну маңызды.
Төлемнің өсуі және қолдаудың нәтижесі
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекеттік жәрдемақылар мен ынтымақты зейнетақылар 10 пайызға өсті. Бұл туралы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің аумақтық департаменті хабарлады.
Төлемді ұлғайту күнделікті шығынды өтеуге көмектеседі. Сонымен бірге еңбекке қайта оралғысы келетін азаматқа табысын тұрақтандырудың жолы қажет. Сондықтан әлеуметтік саясатта қаржылай қолдау мен жұмыспен қамту шаралары бірін-бірі толықтыруы маңызды.
Бірдей көмек әртүрлі мәселені шешпейді
Жұмыссыз қалған маманға уақытша қаржылай қолдау мен жаңа жұмысқа орналасуға жәрдем керек болуы мүмкін. Мүгедектігі бар адамға қолжетімді орта, оңалту қызметі және өз қажеттілігіне сай жұмыс орны қажет. Кішкентай баласын жалғыз тәрбиелеп отырған ата-ана үшін балабақша мәселесі шешілмейінше, еңбек нарығына оралу қиын.
Осы адамдардың бәріне бір ғана талап қою әлеуметтік жағдайды жеңілдетпейді. Қолдау адамның табысына ғана емес, сол табысты табуға кедергі болып отырған себептерге де сүйенуі керек.
Бұл жерде жәрдемақының маңызын төмендетуге болмайды. Табысы үзіліп қалған отбасы үшін уақытылы түскен төлем азық-түлік алуға, дәріге немесе жолақыға жұмсалатын нақты қаражат. Бірақ уақытша көмекті қажет ететін адамның жағдайы тек төлем тағайындаумен шешілді деу де ерте. Оның тұрақты табысқа қалай оралатыны назардан тыс қалмауға тиіс.
Жұмысқа шақыру үшін оған жол ашу керек
«Еңбек етуге қабілетті адам жұмыс істеуі керек» деген пікірдің қисыны бар. Дегенмен адамның еңбекке қабілетті болуы мен оның жұмысқа орналаса алуы екі бөлек мәселе.
Мәселен, ауыл тұрғынына аудан орталығынан жұмыс ұсынылды делік. Егер күнделікті қатынайтын көлік болмаса немесе жол шығыны жалақының едәуір бөлігін алса, ол ұсыныстың пайдасы азаяды. Сол сияқты балабақшаға кезегі келмеген ата-ананың жұмысқа шығуы қосымша шығынға тірелуі мүмкін.
Сондықтан жұмыспен қамту шараларын бағалағанда бос орынның бар-жоғымен шектелу жеткіліксіз. Жалақысы, еңбек жағдайы, орналасқан жері, жұмыс кестесі және адамның отбасылық міндеттері де ескерілуі қажет.
Азаматтан жауапкершілік күту орынды. Ол өзіне ұсынылған мүмкіндікті қарастырып, қажет болса жаңа дағды үйренуге ұмтылуы керек. Ал мемлекеттің жауапкершілігі – сол мүмкіндікті іс жүзінде қолжетімді ету.
Жаңа кәсіп: курстан кейін не болады?
Еңбек нарығына қайта оралудың бір жолы – мамандықты жаңарту. Бұрынғы кәсібіне сұраныс азайған адамға қайта оқу жаңа табыс көзіне жол ашуы мүмкін.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2026 жылғы 3 тамыздағы мәліметінше, соңғы үш жылда қысқа мерзімді кәсіптік оқытуға 30 387 адам қатысқан. Олардың 21 781-і тұрақты жұмысқа орналасқан. Министрлік мұндай оқыту жұмыс берушілердің өтінімдері негізінде колледждерде, оқу орталықтарында және тікелей жұмыс орындарында ұйымдастырылатынын хабарлаған.
Кәсіби дағдыны онлайн дамыту мүмкіндігі де бар. Министрліктің 2026 жылғы тоғыз айдың қорытындысы бойынша жарияланған мәліметінде Skills Enbek платформасында 114,8 мыңнан астам адам оқудан өткені көрсетілген. Оқуды аяқтағандардың 43,3 мыңы - жұмыссыз азаматтар. Қатысушылардың шамамен 47 пайызы ауылдық елді мекендерде тұрады.
Бұл екі көрсеткіш әртүрлі кезең мен оқыту бағытын қамтиды, сондықтан оларды қосып, қатысушылардың жалпы саны ретінде көрсетуге болмайды. Онлайн курсты аяқтау да өздігінен жұмысқа орналасуды білдірмейді.
Бұл деректер қолдаудың ақшалай төлемнен бөлек мүмкіндігін көрсетеді. Алайда бағдарламаның ұзақ мерзімді нәтижесін түсіну үшін оқуды аяқтағандар санымен шектелуге болмайды. Жұмысқа орналасқан азамат сол қызметінде қанша уақыт қалды? Табысы отбасының негізгі шығындарын өтеуге жете ме? Жаңа кәсібі бойынша еңбек етіп жүр ме?
Әлеуметтік бағдарламаның адам өміріне ықпалын осы сұрақтардың жауабы ашады. Оқу туралы сертификаттың құндылығы оны алған адамның дағдысын пайдаланып, табыс таба алуымен өлшенеді.
2027 жылдан не өзгереді?
Бала саны бірдей екі отбасының тұрмысы әртүрлі болуы мүмкін. Бірінде тұрақты табыс бар, екіншісінде негізгі табыс көзі үзіліп қалған. Әлеуметтік қолдауды тағайындағанда осы айырмашылықты ескеру мәселесі алға шығады.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің аумақтық департаменті жариялаған түсіндірмеге сәйкес, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекеттік жәрдемақының 14 түрін тағайындау кезінде отбасының әлеуметтік жағдайы кешенді бағаланады. А және В санатындағы отбасыларға жекелеген жәрдемақыларды тағайындау шарттары қайта қаралады. С, D және Е санатындағы отбасылар заңнама талаптарына сай болған жағдайда қолдау алу құқығын сақтайды.
Өзгеріс барлық жәрдемақыны қамтымайды. Сол түсіндірмеде бюджеттен төленетін 36 түрлі жәрдемақының 22-сі бұрынғы тәртіппен тағайындалатыны, оларды алу кезінде отбасының жалпы материалдық жағдайы мен әлеуметтік әл-ауқаты ескерілмейтіні айтылған.
Мұндай тәсілдің нәтижесі бағалаудың дәлдігіне байланысты. Отбасының жағдайын көрсететін деректер ескірсе, көмекке мұқтаж адам қолдаудан тыс қалуы мүмкін. Сондықтан азамат өзіне қатысты мәліметті нақтылап, қателерді түзете алуы қажет.
Көмекке жетудің өзі кедергіге айналмасын
Қолдау шарасы бар болғанымен, азамат оны қалай алатынын білмеуі мүмкін. Қай мекемеге жүгіну керегін түсінбеу, құжат жинау, шешімді күту -мұның бәрі онсыз да қысылған адамға қосымша салмақ түсіреді.
Қазақстандағы атаулы әлеуметтік көмекті тағайындау қағидаларында көмекті проактивті форматта рәсімдеу тетігі қарастырылған. Бұл тәсілде қызметті ұсынуға мемлекеттік орган бастама көтереді. Дегенмен ол көмек ешбір шартсыз автоматты түрде тағайындалады дегенді білдірмейді: тиісті талаптарға сәйкестік тексеріліп, азаматтың келісімі алынады.
Мұндай тәсілдің маңызы – көмекке құқығы бар адамға оны дер кезінде ұсыну. Сонымен бірге цифрлық жүйедегі мәлімет толық болмаса немесе азамат онлайн қызметті пайдалана алмаса, мәселені маманның көмегімен шешуге жол қалуы керек.
Жүйенің қолайлылығы өтінішті телефоннан жіберумен ғана өлшенбейді. Азамат өз өтінішінің қай кезеңде тұрғанын, қандай мәлімет жетіспейтінін және бас тартылса, оның себебін түсінуі қажет. Қате деректі түзету мүмкіндігі де қолжетімді болғаны жөн.
Қамқорлықтың шегі қайда?
Бюджет қаражаты шектеулі болғандықтан, әлеуметтік шығынның кімге және қандай мақсатпен жұмсалатыны маңызды. Бірақ үнемдеудің салмағы көмекке ең мұқтаж адамның мойнына түспеуі керек.
Қолдаудың мерзімі мен сипатын адамның жағдайына қарай ажыратқан дұрыс. Еңбекке оралу мүмкіндігі бар азаматқа уақытша төлем, оқыту және жұмысқа орналасуға сүйемелдеу қажет болуы мүмкін. Ал тұрақты күтімді қажет ететін адамға ұзақ мерзімді қызмет керек. Бұл екі жағдайда нәтижені де бір өлшеммен бағалау қисынсыз.
Бір адам үшін нәтиже – тұрақты жұмыс пен өз табысы. Екіншісі үшін – қажетті күтімнің үзіліссіз көрсетілуі, денсаулығын сақтауға және қоғам өміріне қатысуға мүмкіндік алуы.
Сондықтан әлеуметтік көмекті алушылардың азаюын өздігінен жетістік деп қабылдау қиын. Оның артында отбасының табысы өсті ме, әлде адам қолдауға қол жеткізе алмады ма деген сұрақ тұрады.
Көмекке мұқтаж азаматқа алдын ала күмәнмен қарау да мәселені шешпейді. Қаражаттың заңды жұмсалуын бақылау қажет, бірақ тексеру тәртібі адамның қадір-қасиетін сақтауға тиіс.
Бүгінгі қиындықпен бірге ертеңгі мүмкіндікті де ойлау
Әлеуметтік мемлекеттің жұмысы адам табысынан айырылған сәттен әлдеқайда ерте басталады. Сапалы білім, қолжетімді медицина, қауіпсіз еңбек жағдайы мен балабақша – отбасының өз күнін өзі көруіне әсер ететін негіздер.
Балабақша баланың дамуына жағдай жасап қана қоймай, ата-ананың жұмысқа шығуына мүмкіндік береді. Уақтылы медициналық көмек адамның денсаулығын сақтап, еңбек етуін жалғастыруына ықпал етеді. Сапалы кәсіптік білім жас маманның алғашқы жұмысын табуына көмектеседі.
Осы тұрғыдан әлеуметтік шығынды бағалағанда бөлінген қаражатпен қатар, шешілген мәселені де көру қажет. Қанша отбасының табысы тұрақтанды? Қанша адам қажетті қызметке уақытында қол жеткізді? Қолдаудан кейін азаматтың таңдау мүмкіндігі кеңейді ме?
Әлеуметтік мемлекет азаматтың өміріндегі барлық шешімді өзіне ала алмайды. Бірақ адам қиындыққа тап болғанда сүйенетін жүйе бар екенін білуі керек. Сол жүйе біріне уақытша демеу беріп, қайта еңбек етуге жол ашса, екіншісіне қажетті күтім мен лайықты өмір сүруге жағдай жасайды. Қамқорлық пен жауапкершіліктің тепе-теңдігі адамның нақты мүмкіндігін ескергенде ғана қалыптасады.