Әлем кітапханалары цифрлық дәуірге қалай бейімделіп жатыр?

Кітапхана десе, көз алдымызға сөрелерге тізілген кітаптар, тыныш залдар мен оқырман билеті елестейді. Алайда уақыт өзгерді. Бүгінде әлемнің ірі кітапханалары сирек қолжазбаларды цифрландырып қана қоймай, электронды қорларын толықтырып, онлайн қызметтерін дамытып, жасанды интеллект мүмкіндіктерін де зерттеп жатыр. Толығырақ BAQ.KZ материалында.

Бұрын белгілі бір кітапты оқу үшін кітапханаға бару қажет болса, қазір әлемнің арғы шетіндегі қорда сақталған тарихи құжатты үйде отырып-ақ көруге болады.

Бұл өзгеріс кітапханалардың қоғамдағы орнын жоғалтқанын емес, керісінше, қызмет аясының кеңейгенін көрсетеді. Өйткені ақпарат көлемі артқан сайын оны сақтау, жүйелеу, іздеу және көпшілікке қолжетімді ету де маңызды бола түсті.

ЮНЕСКО-ның 2025 жылғы 11 қарашада жариялаған мәліметіне сәйкес, әлемде 2,8 миллионнан астам кітапхана бар. Оларда 1,6 миллион қызметкер және жарты миллионнан астам ерікті еңбек етеді. Ұйымның Халықаралық кітапхана қауымдастықтары мен мекемелері федерациясымен (IFLA) бірлесіп әзірлеген зерттеуінде кітапханалардың цифрлық алшақтықты азайтудағы рөліне ерекше назар аударылған. 

Кітапхана қорлары интернетке көшіп жатыр

Цифрлық дәуірдегі ең үлкен өзгерістің бірі – кітапхана қорларын электронды форматқа көшіру. Бұл, әсіресе, сирек кездесетін кітаптар, көне қолжазбалар, тарихи құжаттар мен фотосуреттерді сақтау үшін маңызды. Өйткені қағазға түскен мұра уақыт өте тозады. Ал оны цифрлық нұсқаға айналдыру түпнұсқаны жиі пайдаланудан қорғап, зерттеушілер мен оқырмандарға кеңінен таныстыруға мүмкіндік береді.

Мұндай бағытта АҚШ Конгресс кітапханасы ауқымды жұмыс жүргізіп келеді. Мекеменің 2024–2028 жылдарға арналған стратегиялық жоспарында қордағы материалдарды сақтаумен қатар, оларды пайдаланушыларға қолжетімді ету негізгі міндеттердің бірі ретінде белгіленген.

Кітапхананың ресми мәліметінше, оның қорында 176 миллионнан астам физикалық материал бар. Олардың қатарында кітаптар, қолжазбалар, карталар, газеттер, фотосуреттер, дыбыс жазбалары мен өзге де тарихи құжаттар кездеседі. Мекеме осы мұраны сақтап, оны цифрлық орта арқылы кең аудиторияға ұсынуды көздейді.

Library of Congress+1

Бұл жұмыстың маңызы зор. Мәселен, басқа елде тұратын зерттеуші АҚШ-та сақталған тарихи құжатты көру үшін міндетті түрде Вашингтонға бармауы мүмкін. Егер материал цифрлық қорға енгізілсе, оны интернет арқылы іздеп, зерттеуіне пайдалана алады.

Еуропа елдері де мәдени мұраны цифрлық кеңістікке шығаруға ерекше мән береді. Соның бір мысалы – Europeana платформасы. Ол Еуропадағы кітапханалар, музейлер, архивтер мен басқа да мәдени мекемелердің қорларын бір ортаға біріктіреді.

Europeana-ның ресми мәліметінше, платформа арқылы Еуропаның 3 500-ден астам мәдени мекемесі ұсынған миллиондаған цифрлық жәдігерді көруге болады. Олардың арасында кітаптар, қолжазбалар, өнер туындылары, фотосуреттер мен тарихи құжаттар бар. Платформаның мақсаты – мәдени мұраны сақтап қана қоймай, оны білім беру, ғылыми зерттеу және шығармашылық салаларда пайдалануға мүмкіндік жасау.

Британ кітапханасы алдағы алты жылға жоспар құрды

Әлемдегі ірі кітапханалардың бірі – Ұлыбританияның ұлттық кітапханасы, яғни Британ кітапханасы да цифрлық өзгерістерге бейімделіп келеді. Оның қорында 170 миллионнан астам материал бар. Олардың қатарында көне қолжазбалар, кітаптар, газеттер, карталар, дыбыс жазбалары және ғылыми зерттеулер жинақталған.

2026 жылғы 22 қазанда кітапхана 2026–2032 жылдарға арналған «Growing Knowledge» атты жаңартылған стратегиясын жариялады. Құжатта алдағы алты жылда кітапхана қызметін жетілдірудің негізгі бағыттары белгіленген.

Стратегияда цифрлық инфрақұрылымды дамыту, қордағы материалдарды іздеуді жеңілдету, зерттеушілерге онлайн қолжетімділікті кеңейту және жаңа технологияларды қызмет көрсетуге енгізу мәселелері қамтылған.

Британ кітапханасы жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін де қарастырып отыр. Атап айтқанда, бұл технологияны жаңа зерттеу бағыттарын ашуға, қызметкерлердің жұмысын жеңілдетуге және оқырмандарға ұсынылатын қызметтерді жетілдіруге пайдалануды көздейді. Бірақ мұнымен қатар авторлық құқықты сақтау, ақпараттың сенімділігі мен технологияны жауапкершілікпен қолдану мәселелеріне де басымдық берілген.

Мұндағы маңызды жайт – цифрландыру кітапхананың дәстүрлі қызметінен бас тарту деген сөз емес. Британ кітапханасы оқырманға қағаз кітапты да, цифрлық материалды да қатар ұсынуды көздейді. Өйткені кейбір зерттеулер үшін түпнұсқаны қолмен ұстап, оның ерекшелігін көру әлі де маңызды.

Жасанды интеллект кітапханаларға не береді?

Соңғы жылдары жасанды интеллект ақпаратпен жұмыс істеудің жаңа мүмкіндіктерін ашты. Бұл үрдіс кітапханаларға да әсер етпей қоймады. Бұрын мыңдаған құжаттың ішінен қажетті деректі табу үшін ұзақ уақыт кетсе, жаңа технологиялар ақпаратты іздеу, сұрыптау, мәтінді тану және материалдарды жүйелеу жұмысын жеңілдете алады.

Мәселен, көне қолжазбаларды цифрлық форматқа көшіру кезінде мәтінді автоматты түрде тану технологияларын пайдалануға болады. Бұл мамандардың жұмысын жеңілдетіп, бұрын оқуға қиын болған құжаттарды зерттеуге жол ашады. Сондай-ақ жасанды интеллект үлкен көлемдегі деректерді салыстырып, олардың арасындағы байланысты анықтауға көмектеседі.

АҚШ Конгресс кітапханасы да осы бағытта тәжірибе жүргізіп келеді. Мекеменің цифрлық стратегиясында жасанды интеллект сияқты жаңа технологияларды зерттеу, оларды деректерді басқару, цифрландыру, ақпаратты іздеу және материалдарды сұрыптау жұмыстарына пайдалану мүмкіндіктері қарастырылған. Кітапхана мұндай жаңашылдықтарды енгізгенде тарихи мұраны сақтау мен пайдаланушылардың мүддесін ескеруге басымдық береді.

Дегенмен бұл технологияны қолдану мәселесінде халықаралық ұйымдар сақтық танытуға шақырады. IFLA 2025 жылғы маусымда «Кітапханалар және жасанды интеллект» тақырыбындағы арнайы құжат жариялады. Онда кітапхана мамандарына жаңа технологияның мүмкіндіктерімен қатар, оның ықтимал тәуекелдерін де бағалау ұсынылған.

Ұйымның пайымынша, жасанды интеллект ақпаратқа тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге және білім қалыптастыруға көмектесе алады. Бірақ жеке деректердің құпиялығы, ақпараттың шынайылығы, ашықтық және авторлық құқық мәселелері назардан тыс қалмауы керек. Сондықтан кітапханалар жаңа технологияны тек жұмыс жылдамдығын арттыру құралы ретінде емес, қоғам алдындағы жауапкершілігін ескере отырып пайдалануы қажет.

Бір қарағанда, бұл мәселе тек кітапхана қызметкерлеріне қатысты сияқты көрінуі мүмкін. Алайда оның оқырманға да тікелей қатысы бар. Мысалы, жасанды интеллект ұсынған ақпараттың қайдан алынғанын білу, деректің дұрыстығын тексеру және авторлық құқықты сақтау – цифрлық сауаттылықтың маңызды бөлігі.

Кітапхана – цифрлық сауаттылық орталығы

Цифрлық дәуірде кітапхананың міндеті тек кітап беру немесе электронды қорды толықтырумен шектелмейді. Ол адамдарға ақпаратты дұрыс пайдалануды, интернеттегі мәліметтің шынайылығын тексеруді, жаңа технологияларды меңгеруді үйрететін қоғамдық кеңістікке де айналып келеді.

Бұл әсіресе интернетке қол жеткізуі шектеулі немесе цифрлық дағдылары жеткіліксіз азаматтар үшін маңызды. Себебі технология дамыған сайын оның игілігін пайдалану мүмкіндігі бәріне бірдей беріле бермейді. Біреулер қажетті ақпаратты бірнеше секундта тауып алса, енді біреулер үшін қарапайым электронды қызметті пайдалану да қиындық тудыруы мүмкін.

ЮНЕСКО-ның 2025 жылғы қарашада жариялаған «Global Network of Libraries and Local Impact: A Policy Roadmap to Build an Inclusive Digital Future» атты зерттеуінде осы мәселеге арнайы тоқталған. Құжатта кітапханалардың цифрлық алшақтықты азайтуға, халықтың цифрлық сауатын арттыруға және ақпаратқа тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге қосатын үлесі қарастырылған.

Зерттеуде алты негізгі бағыт қамтылған. Олардың қатарында интернетке қолжетімділік, цифрлық сауаттылық, ақпаратқа деген сенім, гендерлік алшақтықты азайту, жасанды интеллект пен жаңа технологияларды пайдалану бар. Сонымен бірге мемлекеттер мен мүдделі ұйымдарға арналған 56 ұсыныс берілген.

Демек, болашақ кітапхана тек компьютерлер қойылған ғимарат емес. Ол – адамға ақпаратты табуға, оны саралауға және күнделікті өмірде тиімді пайдалануға көмектесетін орта.

Цифрландырудың өз қиындығы бар

Дегенмен кітапхана қорын цифрлық форматқа көшіру оңай шаруа емес. Бұл үшін қымбат техника, үлкен көлемдегі деректерді сақтайтын инфрақұрылым, білікті мамандар және тұрақты қаржыландыру қажет. Оның үстіне, цифрланған материалдың ұзақ жылдар бойы сақталуына да жағдай жасау керек.

Тағы бір мәселе – авторлық құқық. Кітапхана қорындағы әрбір кітапты немесе құжатты интернетке еркін орналастыруға болмайды. Кейбір материалдар авторлық құқықпен қорғалса, енді біріне қол жеткізу арнайы талаптармен шектеледі. Сондықтан цифрландыру кезінде мәдени мұраны көпшілікке таныту мен авторлардың құқығын қорғау арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды.

IFLA-ның 2025 жылғы жасанды интеллект пен авторлық құқыққа қатысты мәлімдемесінде де осы мәселе көтерілген. Ұйым жаңа технологиялардың ақпаратпен жұмыс істеуге мүмкіндік беретінін мойындай отырып, авторлардың құқығы мен кітапханалардың қоғамдық міндетін қатар ескеру қажеттігін атап өтеді.

Сонымен қатар кітапханаға келушілердің барлығы бірдей электронды ресурстарды пайдалануға дайын емес. Сондықтан дәстүрлі оқу залдары, кітапханашының кеңесі мен қағаз кітаптардың маңызы әлі де сақталады.

Кітапхананың болашағы – кітап пен технологияның үйлесімінде

Әлемдік тәжірибеге қарасақ, цифрлық дәуір кітапханаларды қажетсіз еткен жоқ. Керісінше, олардың қоғамдағы қызметін кеңейтті. Бұрын кітапхана білім іздеген адамның баратын орны болса, қазір ол білімді оқырманның өзіне жеткізетін кеңістікке айналып келеді.

АҚШ Конгресс кітапханасы миллиондаған тарихи материалды сақтап, цифрлық қорын дамытып отыр. Еуропа елдері Europeana платформасы арқылы ортақ мәдени мұрасын әлемге танытуда. Британ кітапханасы алдағы алты жылға арналған стратегиясында жасанды интеллект пен цифрлық инфрақұрылымды дамытуға басымдық берді. Ал ЮНЕСКО мен IFLA кітапханалардың цифрлық сауаттылықты арттырудағы рөлін ерекше атап өтеді.

Мұның бәрі бір нәрсені аңғартады: технология кітаптың орнын басу үшін емес, оның мүмкіндігін кеңейту үшін қажет. Қандай өзгеріс болса да, кітапхананың басты міндеті – білімді сақтау, оны келесі ұрпаққа жеткізу және әр адамның ақпаратқа қол жеткізуіне жағдай жасау.

Бәлкім, болашақта кітапханаға бару үшін міндетті түрде ғимаратқа кірудің қажеті болмас. Бірақ адамзаттың жинаған біліміне жол ашатын кітапханаға деген сұраныс бәрібір жоғалмайды. Тек оның формасы мен қызмет көрсету тәсілі заманға қарай өзгеріп отырады.