АЭС құрылысы ғана емес: Атом энергетикасы Қазақстан бизнесі үшін қандай мүмкіндіктер ашады?

Қазақстанда атом электр станцияларын салу энергетикалық тапшылық мәселесін шешіп қана қоймай, отандық өнеркәсіпті дамытудың жаңа бағытына айналуы мүмкін. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Жолдауында технологияларды беру, жоғары технологиялық өндірістерді құру және ұлттық кадрларды даярлау қажеттілігін атап өтті. Дегенмен, атом жобаларына қатысу қазақстандық кәсіпорындардан сапа мен қауіпсіздіктің қатаң талаптарына сәйкес болуды талап етеді. Бизнес үшін қандай мүмкіндіктер ашылады және бұл нарыққа шығу үшін не қажет? BAQ.KZ тілшісінің материалында.

Атом энергетикасын дамыту Қазақстанның стратегиялық міндеттерінің біріне айналып келеді. Өнеркәсіптің өсуі, жаңа кәсіпорындардың құрылысы және жасанды интеллектіні кең ауқымда енгізу елдің электр энергиясына деген қажеттілігін арттырады.

Қазақстан халқына арнаған тоғызыншы Жолдауында Қасым-Жомарт Тоқаев 2029 жылға қарай тұрақты энергия профицитіне қол жеткізу міндетін қойды.

Қазақстан 123 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын өндіреді. Дегенмен, өнеркәсіпті, деректерді өңдеу орталықтарын және цифрлық экономиканы одан әрі дамытуды жоспарлап отырған ел үшін бұл көлем жеткіліксіз. Шешімдердің бірі атом электр станцияларын салу болуы тиіс.

Сондай-ақ, Президент одан да кең міндетті – атом жобаларын ұлттық өнеркәсіпті дамыту және мамандарды даярлау үшін пайдалануды белгіледі.

«АЭС құрылысына қатысатын шетелдік серіктестерді Қазақстанда жоғары технологиялық өндірістерді құруға, ядролық энергетика саласындағы құзыреттерді беруге, отандық атомшы-мамандарды даярлауға тарту маңызды. Мұндай ұсыныстар ресейлік және қытайлық компаниялардан түсіп жатыр», – деп атап өтті Мемлекет басшысы.

Жолдауда сонымен қатар 2027 жылы «Балқаш» АЭС құрылысын бастау және «Мойынқұм» АЭС жобасын іске асыруды жеделдету үшін ынтымақтастық туралы келісім жасасу мүмкіндігі де айтылды. Бұл бастамалар әлі де одан әрі пысықтауды талап ететін жоспарланған шешімдерге жатады. Осы жерде мынадай сұрақ туындайды: қазақстандық кәсіпорындар жабдықтардың, материалдар мен қызметтердің қанша бөлігін қамтамасыз ете алады және олардың атом жобаларына қатысуы үшін не қажет?

Атом энергетикасы бизнеске қандай мүмкіндіктер ашады?

AIDA Оқшаулау және ғылыми-техникалық даму департаментінің директоры Жанайдар Тоқсабаның пікірінше, АЭС құрылысы экономиканың бірнеше саласының кәсіпорындары үшін қосымша мүмкіндіктер туғыза алады. Сөз тек жабдықтарды жеткізу туралы емес, сонымен бірге құрылыс, монтаждау, инженерлік және сервистік жұмыстар туралы болып отыр.

«Атом электр станцияларының құрылысы – бұл елдің энергетикалық тапсырмаларын шешу ғана емес, сонымен бірге отандық өнеркәсіпті дамытудың жаңа мүмкіндіктері. Сөз жабдықтар мен материалдарға тапсырыстар, құрылыс-монтаждау жұмыстары, инжинирингтік қызметтер, мамандарды даярлау және жаңа өндірістерді құру туралы болып отыр. Біздің міндетіміз – қазақстандық кәсіпорындарға атом жобаларына қатысудың перспективалы бағыттарын анықтауға және осы саланың талаптарына алдын ала дайындалуға көмектесу», – деп атап өтті Жанайдар Тоқсаба.

Қазақстан үшін бұл – ірі инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруда отандық өндірушілердің қатысуын кеңейту мүмкіндігі. Дегенмен, өндірістік қуаттардың болуы кәсіпорынға тапсырыстарға қол жеткізуге әлі кепілдік бермейді. Атом энергетикасы жабдықтардың сенімділігіне және орындалатын жұмыстардың қауіпсіздігіне ерекше талаптар қояды.

Қазақстандық кәсіпорындар қандай талаптарды орындауы тиіс?

Атом жобаларына қатысудың басты шарттарының бірі тапсырыс берушілердің техникалық талаптарына, сапа мен қауіпсіздік стандарттарына сәйкестігі болмақ. Сарапшының айтуынша, атом саласында жұмыс істеп жатқан компаниялар ғана емес, басқа өнеркәсіп салаларының кәсіпорындары да потенциалды қатысушы бола алады.

«Атом саласы өнім сапасына, персоналдың біліктілігіне, өндірістік процестердің сенімділігіне және қауіпсіздікке жоғары талаптар қояды. Бұл ретте атом жобаларына қатысу мүмкіндігі тек осы салада жұмыс істеп жатқан компанияларда ғана емес. Қазақстанда мұнай-газ, тау-кен өндірісі, металлургия және басқа да өнеркәсіп салаларында қажетті жабдықтары, мамандары мен өндірістік тәжірибесі бар кәсіпорындар жеткілікті», – деп түсіндірді Тоқсаба.

Сонымен қатар, мұнай-газ немесе металлургия өнеркәсібіндегі жұмыс тәжірибесі атом энергетикасының талаптарына автоматты түрде сәйкес келуді білдірмейді. Кәсіпорындар өздерінің өндірістік мүмкіндіктерін бағалауы, қатысудың перспективалы бағыттарын анықтауы және қажет болған жағдайда жабдықтарды модернизациялауы, сапаны бақылауды жетілдіруі және қызметкерлердің біліктілігін арттыруы тиіс. Нақты талаптар жұмыстардың сипатына, жабдықтардың категориясына және сатып алу шарттарына байланысты болады.

Өндірісті оқшаулау: қазақстандық компаниялар атом жобаларына қалай дайындалуы керек?

Өндірісті оқшаулау (локализация) – ел ішінде жабдықтар мен материалдар шығаруды меңгеру бөлек маңызға ие болады. Бұл бағыт Президенттің Жолдауда белгілеген міндетімен тікелей байланысты: шетелдік серіктестер АЭС құрылысына ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның технологиялық құзыреттерін дамытуға да қатысуы тиіс.

Жанайдар Тоқсаба түсіндіргендей, AIDA отандық кәсіпорындардың тапсырыс берушілермен, мердігерлермен және халықаралық технологиялық серіктестермен өзара іс-қимылына ықпал етеді.

«Технологиялар трансфертіне, Қазақстанда бірлескен өндірістерді құруға және жергілікті мамандарды даярлауға мүдделі халықаралық өндірушілермен ынтымақтастықтың орны бөлек. Бұл жерде атап өткім келеді: AIDA-ға мүше болу келісімшарттар алуға немесе сатып алу процедураларында артықшылықтарға кепілдік бермейді. Оның практикалық құндылығы – саланың талаптарын жақсырақ түсіну, қажетті құзыреттерді дамыту және жобаларға қатысуға алдын ала дайындалу мүмкіндігінде», – деп атап өтті Тоқсаба.

Экономикалық тұрғыдан алғанда, оқшаулау Қазақстанға шетелден дайын жабдықтарды сатып алумен шектелмей, өзінің өндірістік қуаттарын дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен, нақты тиімділік қандай технологияларды меңгеруге болатынына, отандық өнімнің қаншалықты бәсекеге қабілетті болатынына және кәсіпорындардың атом саласының талаптарын орындай алуына байланысты болады.

Тек жаңа қуаттар емес: АЭС құрылысының нәтижесі қандай болуы керек?

Ұлттық экономика үшін білікті жұмыс орындарын құру, инженерлік құзыреттерді дамыту және отандық кәсіпорындардың өндірістік мүмкіндіктерін кеңейту де маңызды.

Жанайдар Тоқсаба оқшаулау ұлттық өнеркәсіпті модернизациялаудың жүйелі процесі болуы тиіс деп санайды.

«Оқшаулау ұлттық өнеркәсіпті дамытудың жүйелі процесі ретінде қарастырылуы тиіс. Қазақстандық кәсіпорындардың тек жекелеген келісімшарттарға қатысып қоймай, өндірісті модернизациялауы, өнім сапасын арттыруы, жаңа технологияларды меңгеруі және ұзақ мерзімді перспективада сұранысқа ие құзыреттерді қалыптастыруы маңызды», – деді сарапшы.

Оның пікірінше, атом саласын дамыту қазақстандық өндірушілер үшін халықаралық технологиялық кооперацияға қатысу мүмкіндігін ашуы мүмкін. Онда болашақ экономикалық тиімділік отандық кәсіпорындар арасында орналастырылған тапсырыстардың нақты көлеміне, технологияларды беруге және мамандарды даярлауға байланысты болады.

«Атом энергетикасын дамытудың табысы жаңа генерациялаушы қуаттарды құрумен ғана емес, сонымен бірге бұл жобалардың ұлттық өнеркәсіпті нығайтуға, инженерлік құзыреттерді дамытуға және қазақстандық кәсіпорындардың халықаралық технологиялық кооперацияға қатысуын кеңейтуге қаншалықты ықпал ететіндігімен де өлшенуі тиіс», – деп атап өтті спикер.

Осыған байланысты атом энергетикасын дамытудың негізгі көрсеткіштерінің бірі отандық кәсіпорындардың болашақ станцияларды салуға және оларға қызмет көрсетуге қатысуы болмақ. Президент қойған шетелдік серіктестерді жоғары технологиялық өндірістерді құруға тарту міндеті ұлттық өнеркәсіпті модернизациялауға мүмкіндіктер ашады. Бірақ оларды іске асыру қазақстандық бизнестен сапаға, қауіпсіздікке және технологиялық дамуға инвестиция салуға дайын болуды талап етеді.

АЭС құрылысы экономиканың бірден бірнеше саласына серпін беруі мүмкін. Бұл тиімділіктің қаншалықты елеулі болатыны оқшаулау деңгейіне, кадрларды даярлауға және отандық кәсіпорындардың ұзақ мерзімді тапсырыстар үшін бәсекелесе алу қабілетіне байланысты болмақ. Дәл осы факторлар атом энергетикасын дамыту Қазақстанды қосымша қуаттармен қамтамасыз етіп қана қоймай, оның өнеркәсіптік әлеуетін де нығайта ала ма, жоқ па – соны айқындайды.