655 жаңа медициналық нысан және дәрігер тапшылығы: Ауыл медицинасының ахуалы қандай
Үйінің жанынан жаңа амбулатория ашылған ауыл тұрғыны енді медициналық көмек алу үшін қалаға бармайды дегенді білдірмейді. Қазақстанда 655 медициналық нысанның құрылысы аяқталғанымен, дәрігер тапшылығы мен диагностикалық қызметтердің қолжетімділігі әлі де ауыл тұрғындары үшін өзекті мәселе болып отыр. Ауыл медицинасы саласында қандай өзгерістер бар және жаңа ғимараттар ем алу мәселесін неге әрдайым шеше бермейді? Бұл сұрақты BAQ.KZ тілшісі зерделеп көрді.
Қазір ауылдық жерлерде 7,47 миллионға жуық қазақстандық тұрады. Бұл – ел халқының үштен бірінен астамы. Олардың көпшілігі үшін бейінді дәрігердің қабылдауына бару әлі де аудандық немесе облыстық орталыққа жол жүруден басталады.
Бұл жағдайды өзгерту мақсатында 2023 жылы «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы іске қосылды. Үкіметтің мәліметінше, елімізде 260 медициналық пункт, 235 фельдшерлік-акушерлік пункт және 160 дәрігерлік амбулаторияның құрылысы аяқталған.
Оның үстіне кейбір ауылдарда ескі ғимараттарды жаңасымен алмастыру ғана емес, медициналық көмекті ұйымдастыру тәсілін де өзгерту қажет болды. Бұған дейін 208 елді мекенде арнайы ғимарат болмағандықтан, тұрғындарға медициналық көмек үйлерінде көрсетілген. Ал тағы 20 ауылда қажетті медициналық инфрақұрылым да, тұрақты жұмыс істейтін медицина қызметкерлері де болмаған.
Үкіметтің бағалауынша, жаңа нысандардың ашылуы миллионға жуық ауыл тұрғыны үшін медициналық көмектің қолжетімділігін жақсартқан. Алайда құрылыс – ауқымды жұмыстың бір бөлігі ғана. Ауыл тұрғындары тексерілу немесе дәрігер кеңесін алу үшін ондаған шақырым жол жүрмеуі үшін ғимарат пен медициналық жабдықтан бөлек, сол жерде жұмыс істейтін мамандар да қажет.
Аудандық ауруханалар облыс орталықтарына түсетін жүктемені азайтуға тиіс
Ұлттық жобаның екінші бағыты 32 аудандық аурухананы жаңғыртуды көздейді. Оларды заманауи диагностикалық және емдеу жабдықтарымен қамтамасыз ету жоспарланған. Бұл ауыл тұрғындарына облыс орталықтарына бармай-ақ, медициналық қызметтердің кеңірек түрін алуға мүмкіндік береді.
Үкіметтің 2026 жылғы қыркүйектегі мәліметі бойынша, 12 нысанда жұмыс аяқталған. Қалған ауруханаларда жаңғырту жұмыстары жалғасқан.
Бағдарлама аясында бөлімшелерді жаңарту, ғимараттарды реконструкциялау және компьютерлік, магниттік-резонанстық томографтар, ангиографтар мен реанимациялық жабдықтарды қоса алғанда, медициналық техника орнату қарастырылған.
Бұл өзгерістер жүрек-қан тамырлары ауруларына шалдыққан науқастар үшін, әсіресе инфаркт пен инсульт кезінде аса маңызды. Мұндай жағдайда ауруды дер кезінде анықтап, емді жылдам бастау шешуші рөл атқаруы мүмкін.
Денсаулық сақтау министрлігінің есебінше, жаңғырту жұмыстары аяқталғаннан кейін төрт миллионнан астам ауыл тұрғыны аудан деңгейінде мамандандырылған және жоғары технологиялық медициналық көмек ала алады.
Алайда әзірге бұл – күтіліп отырған нәтиже. Мұндай қызметтердің іс жүзінде қолжетімді болуы құрылыс жұмыстарының аяқталуына, жабдықтардың іске қосылуына және ауруханалардың бейінді мамандармен қамтылуына байланысты.
Дәрігер тапшылығы азайғанымен, мәселе әлі бар
Ауыл медицинасы алдындағы басты міндеттердің бірі – кадр тапшылығын шешу.
Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 2023 жылмен салыстырғанда ауылдық жерлердегі дәрігер тапшылығы 26,7 пайызға азайған. Бұрын 1 121,5 штаттық бірлік жетіспесе, қазір бұл көрсеткіш 821,25 бірлікті құрайды.
2023-2025 жылдар аралығында және 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында ауылдық медициналық ұйымдарға 1 735 маман жұмысқа орналасқан. Олардың 722-сі – дәрігер, 1 013-і – орта буын медицина қызметкері. Бұған қоса, жаңғыртылып жатқан 32 аудандық ауруханаға 624 дәрігер мен 642 орта буын медицина қызметкері келген.
Мамандарды тарту үшін мемлекет қосымша қолдау шараларын да қарастырған. Атап айтқанда, ауылдық жерлерге жұмысқа баратын тапшы мамандық иелеріне белгіленген талаптарды орындаған жағдайда біржолғы 8,5 миллион теңге көлемінде төлем беріледі.
Үкіметтің мәліметінше, 2025 жылы кемінде бес жыл ауылдық медициналық ұйымдарда жұмыс істеуге міндеттенген 529 дәрігер осындай қолдау алған. Сонымен қатар 727 медицина маманы баспанамен қамтамасыз етілген.
Қабылданып жатқан шараларға қарамастан, кадр қажеттілігі әлі де сақталып отыр. Мәселен, Ақмола облыстық мәслихатының отырысында айтылған мәліметке сәйкес, 2026 жылғы 1 шілдеде өңірде 190 дәрігер жетіспеген. Оның 125-і ауылдық жерлердегі бос жұмыс орындарына тиесілі.
Әсіресе акушер-гинеколог, кардиолог, хирург, педиатр, офтальмолог және басқа да мамандар тапшы.
Бұл көрсеткіштер ауыл медицинасының бір ерекшелігін аңғартады: жалпы дәрігер тапшылығы азайғанымен, жекелеген аудандарда белгілі бір мамандық иелерінің жетіспеушілігі әлі де сезілуі мүмкін.
Телемедицина мен көшпелі дәрігерлер шалғай ауылдарға қалай көмектеседі?
Медициналық мекемелер салумен қатар, Қазақстанда қашықтан кеңес беру және көшпелі медициналық көмек көрсету бағыттары да дамып келеді. Бұл қызметтер әсіресе бейінді дәрігерлері жоқ шағын елді мекендер үшін маңызды.
2026 жылы Денсаулық сақтау министрлігі телемедициналық қызметтердің дамып жатқанын хабарлады. Оның көмегімен пациенттер облыстық және республикалық клиникаларға міндетті түрде бармай-ақ, бейінді мамандардан кеңес ала алады.
Сонымен қатар ведомство медициналық көмек көрсетудегі аумақтық шектеулерді азайтуға бағытталған «Онлайн медицина» пилоттық жобасын іске қосты.
Тағы бір құрал – жылжымалы медициналық кешендер. Олар ауылдық елді мекендердің өзінде профилактикалық тексерулер жүргізіп, жекелеген диагностикалық зерттеулерден өтуге мүмкіндік береді.
Мәселен, Алматы облысы денсаулық сақтау басқармасының мәліметінше, 2026 жылғы 4 ақпан мен 30 қыркүйек аралығында жылжымалы медициналық кешендерде 11 661 адам тексеруден өткен. Көшпелі медициналық қызмет, соның ішінде онкологиялық ауруларды ерте анықтауға бағытталған.
Дегенмен көшпелі консультациялар мен телемедицина стационарлық медициналық ұйымдардың жұмысын толықтырады, бірақ арнайы жабдықты және дәрігердің тікелей қатысуын қажет ететін тексерулер мен емдеу шараларын толығымен алмастыра алмайды.
Соңғы жеті жылда медицина саласында қандай өзгерістер болды?
Ауыл медицинасын жаңғырту – Қазақстанның денсаулық сақтау саласындағы соңғы жылдардағы өзгерістердің бір бағыты ғана. 2019 жылдан бері елде 1 263 медициналық нысан салынған. Олардың қатарында жаңа ауруханалар, емханалар және мамандандырылған медициналық орталықтар бар. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, бұл жұмыстар медициналық жүйенің мүмкіндігін кеңейтіп, заманауи диагностика мен емдеу әдістерін енгізуге жол ашқан.
Халық денсаулығының негізгі көрсеткіштерінде де оң өзгерістер байқалады. 2025 жылы Қазақстанда күтілетін өмір сүру ұзақтығы тарихи ең жоғары деңгейге – 75,97 жасқа жетті. Ал нәресте өлімі әрбір 1 000 тірі туған балаға шаққанда 5,85 жағдайға дейін төмендеп, тәуелсіздік тарихындағы ең төменгі көрсеткіш тіркелді. Бұған дейін, 2024 жылдың қорытындысы бойынша, ана өлімі 12 пайызға, неонаталдық өлім 20 пайызға, сәби өлімі 11 пайызға және балалар өлімі 8 пайызға азайғаны хабарланған.
Медицинадағы маңызды жаңалықтардың бірі – ана мен бала денсаулығын қорғау бағытындағы технологиялардың дамуы. 2024 жылы Қазақстанда алғаш рет феталды медицина технологиясы енгізіліп, жатырішілік 71 операция жасалған. Соның нәтижесінде 96 нәрестенің өмірін сақтап қалуға мүмкіндік туған. Ал 2025 жылдың алғашқы жартысында туа біткен даму ақаулары бар 600 нәрестеге хирургиялық ота жасалған.
Жоғары технологиялық медициналық көмектің мүмкіндіктері де кеңейіп келеді. Қазақстанда жүрек пен өкпе трансплантациясы, бүйректі үш рет айқастыра алмастыру сияқты күрделі оталар жасалады. Ми ауруларын емдеуде «Гамма-пышақ» технологиясы, онкологияда протондық терапия қолданылады. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 19 инновациялық медициналық технологияның енгізілуі балаларды емделу үшін шетелге жіберу санын екі есе қысқартуға ықпал еткен.
Тегін дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету ауқымы да ұлғайған. 2018 жылы амбулаториялық деңгейде тегін дәрі-дәрмекпен 1,9 миллион адам қамтылса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 3,4 миллионға жеткен. Осы мақсатқа бөлінетін қаржы да 87,2 миллиард теңгеден 337,4 миллиард теңгеге дейін өскен.
Бұл көрсеткіштер Қазақстан медицинасында инфрақұрылым, технология және медициналық көмектің қолжетімділігі бағытында елеулі өзгерістер болғанын көрсетеді. Дегенмен жаңа технологиялар мен ірі медициналық орталықтардың мүмкіндігі барлық өңірге бірдей жетті деуге болмайды. Әсіресе ауылдық жерлерде қажетті маманның болуы, заманауи диагностикадан өту және күрделі емді тұрғылықты жеріне жақын алу мәселесі әлі де өзекті.
Емнің қолжетімді болуы неге байланысты?
Қазақстандағы ауыл медицинасының дамуы біртіндеп жаңа нысандар салу шеңберінен шығып келеді. Бастапқы кезеңде елді мекендерді медициналық мекемелермен қамтамасыз ету басты міндеттердің бірі болса, қазір олардың сапалы жұмыс істеуіне басымдық беріліп отыр.
Ресми статистика оң өзгерістер бар екенін көрсетеді: жүздеген медициналық нысан салынды, кадр тапшылығы азайып келеді, аудандық ауруханалар заманауи жабдықтармен қамтамасыз етіліп жатыр. Сонымен бірге өңірлердегі тексеру нәтижелері инфрақұрылымның жаңаруы медициналық қызмет түрлерінің бірден кеңеюіне әрдайым ықпал ете бермейтінін аңғартады.
Ауыл тұрғындары үшін медициналық көмектің қолжетімді болуы бірнеше жағдайға байланысты. Олар – қажетті маманның болуы, диагностикалық тексеруден өту мүмкіндігі, медициналық көмекті күту мерзімі және ауруханаға қатынау қолайлылығы.
Сондықтан жаңғыртудың келесі кезеңі аудандық ауруханаларды жаңартуды аяқтауға, мамандарды ауылда тұрақтандыруға және жаңадан салынған нысандардың толыққанды жұмыс істеуін қамтамасыз етуге бағытталмақ.
Ұлттық жобаның жүзеге асуы қала мен ауыл медицинасының арасындағы алшақтықты азайтуға негіз қалады. Алайда жағдайдың қаншалықты өзгергенін пайдалануға берілген медициналық мекемелердің санымен ғана емес, ауыл тұрғындарының өздері тұратын жерде қажетті медициналық көмекті уақытылы ала алуымен бағалауға болады.