Су тасқыны: 30 елді мекенге қауіп төніп тұр

Қазақстан кезекті су тасқыны кезеңіне кіріп отыр. Биылғы маусымға дайындық күшейтіліп, қауіпсіздік шаралары айтарлықтай кеңейтілген. Өткен жылғы су басу оқиғаларынан кейін билік жүйелі бақылауға, тәуекелдерді цифрлық модельдеуге және инфрақұрылымды жаңғыртуға басымдық беруде. Алайда басты сұрақ өзгеріссіз қалып отыр – бұл шаралар ықтимал дағдарысты болдырмауға жеткілікті ме?Осы мәселеге қатысты BAQ.KZ тілшісі Су ресурстары және ирригация министрлігі мен Төтенше жағдайлар министрлігіне ресми сауал жолдап, мән-жайды анықтады.

Болжамға сәйкес, негізгі күш тәуекелі жоғары аймақтарға жұмылдырылмақ. Олар – Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстары және Абай облысы. Дәл осы өңірлерде тарихи тұрғыда ең күрделі су тасқыны жағдайлары жиі тіркеледі.

Сонымен қатар цифрлық жүйелер нақты нәтижелер көрсетіп отыр. «Қазгидромет» РМК деректері мен Talsim-NG бағдарламасы негізінде бірнеше өңірдегі бірден 30 елді мекенге қауіп төнуі мүмкін екені модельденген. Бұл – қауіптің гипотетикалық емес, нақты есептелгенін білдіреді.

Яғни мемлекет жаңа басқару моделіне көшіп келеді: проблемалық нүктелер алдын ала анықталып, алдын алу шаралары ерте кезеңде қолға алынады.

Су қоймалары: қор бар, бірақ біркелкі емес

10 наурыздағы жағдай бойынша барлық су қоймалары бекітілген режимде жұмыс істеп тұр. Дегенмен өңірлердегі ахуал әркелкі.

Елдің солтүстігі мен орталығында су жинау деңгейі шамамен 67%-ды құрайды. Солтүстік өңірлерде су көлемі 2071,5 млн текше метрге жетсе, бос сыйымдылық 641,5 млн текше метрді құрайды. Бұл – тасқын суын қабылдауға мүмкіндік бар деген сөз.

Батыс өңірлерде жағдай біршама сезімтал. Мұнда толу деңгейі 59%. Кейбір су қоймаларында, мысалы, Киров (31%) және Ақтөбе (42%) су қоймаларында көрсеткіш төмен. Бұл бір жағынан қысымды азайтса, екінші жағынан су балансының тұрақсыздығын көрсетеді.

Ең жоғары жүктеме шығыста тіркелген – толу деңгейі 81%. Жалпы жобалық көлемі 53 060 млн текше метр. Өскемен су қоймасы 95%-ға дейін толған, бұл ерекше дәл басқаруды қажет етеді.

Оңтүстікте су жинау режимі сақталған, ал қалған өңірлер жоспарлы режимде жұмыс істеп тұр. Тасқын суын өткізу есептері әр 10 күн сайын жаңартылып отырады.

Бақылау күшейді: гидроқұрылыстар тексерісі және кадр саны артты

Соңғы жылдардағы басты сабақ – инфрақұрылымдағы әлсіз тұстардың бар екені. Осыған жауап ретінде тексеру көлемі айтарлықтай артқан.

2025 жылы 56 гидротехникалық нысан тексерілсе, 2026 жылы бұл көрсеткіш 175-ке жетеді. Бұл – 2024 жылмен салыстырғанда 2 есеге, ал 2025 жылмен салыстырғанда 3 есеге жуық өсім. 2028 жылға дейін 557 нысанды қамту жоспарланып отыр.

Сонымен қатар кадрлық әлеует те күшейтілуде. Қазіргі таңда арнайы коммуналдық кәсіпорындарда 1193 қызметкер жұмыс істейді. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 35%-ға көп.

Бұдан бөлек, 100-ден астам нысан мемлекет балансына қабылданды. Бұл гидроқұрылыстарды орталықтандырылған бақылауға алып, иесіз нысандар тәуекелін азайтуға бағытталған.

Өзендерді тазарту: ауқым бар, бірақ толық аяқталмаған

Өзен арналарының жағдайын жақсарту да маңызды бағыттардың бірі. Жалпы ұзындығы 814,06 км болатын 52 учаскені тазарту жоспарланған.

Қазіргі таңда 166,98 км (11 жоба) аяқталған. 2026 жылы 192,55 км, ал 2027 жылы 389,22 км тазарту көзделіп отыр.

Алайда жұмыстардың басым бөлігі әлі алда. Бұл – елдің биылғы тасқын маусымына толық дайын жүйемен емес, жартылай іске асқан бағдарламамен кіріп отырғанын көрсетеді.

Халықаралық үйлестіру: трансшекаралық бақылау

Алғаш рет Ресей Федерациясымен бірлескен жұмыс тобы құрылды. Бұл – трансшекаралық өзендерге байланысты тәуекелдерді басқаруда маңызды қадам.

Ақпан айында Астанада өткен бірлескен комиссияның 4-отырысында су қоймаларының жұмыс режиміне қатысты нақты ұсыныстар қабылданды. Бұл бұрын орын алған үйлеспеген әрекеттердің алдын алуға мүмкіндік береді.

Тәулік бойы жұмыс істейтін штаб

1 наурыздан бастап тәулік бойы жұмыс істейтін жедел штаб іске қосылды. Оның құрамына бірнеше министрлік енгізілген.

Бұл – гидрологиялық жағдай мен елді мекендердің ахуалын нақты уақыт режимінде бақылайтын бірыңғай басқару орталығы. Барлық қызметтер күшейтілген дайындыққа көшірілген.

Қазақстан 2026 жылғы тасқын маусымына өткен жылмен салыстырғанда әлдеқайда дайын күйде кіріп отыр. Цифрлық модельдеу енгізілді, тексерістер саны артты, кадрлар көбейді және инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асуда.

Дегенмен тәуекелдер сақталып отыр. Олардың қатарында су қоймаларының біркелкі толмауы, өзендерді тазарту жұмыстарының толық аяқталмауы және алдын ала анықталған қауіпті аймақтардың болуы бар.

Сондықтан қазіргі стратегия тасқынды толық болдырмауға емес, оның салдарын басқаруға бағытталған. Ал бұл жүйенің тиімділігі ең алдымен адамдардың қауіпсіздігімен өлшенеді.