26 трлн теңге зейнетақы жинақтары: Сарапшы БЖЗҚ инвестициялық стратегиясын талдады
Қазақстандықтардың зейнетақы қаражаттары қайда инвестицияланып жатыр және активтерді басқару осы моделінің қаншалықты тиімді екен.
Қазақстанның зейнетақы жүйесі азаматтардың 25,9 трлн теңгеден астам жинақтарын игерді. Бұл қаражаттар қаржы нарықтарында инвестицияланып, болашақ зейнетақыны қамтамасыз етуі тиіс. Дегенмен, Біріңғай жинақтаушы зейнетақы қорының портфелінің құрылымы мен табыстылығы үнемі сарапшылар арасында пікірталас тудырады. 2025 жылы қордың инвестициялық табысы шамамен 1,77 трлн теңгені құрады, ал зейнетақы активтерінің табыстылығы, салымшылар шоттарына бөлінгенде, – 7,43% болды. BAQ.KZ тілшісі зейнетақы жинақтары қалай инвестицияланып жатқанын және қазіргі активтерді басқару моделінің қаншалықты тиімді екенін зерттеді.
БЖЗҚ портфелі неден тұрады?
Зейнетақы активтерінің негізгі бөлігі қарыз құралдарына орналастырылған. Портфельдің айтарлықтай үлесін Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағалы қағаздары алады. Қаражаттар сондай-ақ кері РЕПО операциялары, екінші деңгейлі банктер мен микроқаржы ұйымдарының облигацияларына инвестицияланады.
Активтердің бір бөлігі шетелдік құралдар арқылы диверсификацияланған. Портфельде шетелдік эмитенттердің корпоративтік облигациялары, шетелдік компаниялардың акциялары мен депозитарлық распискалары, сондай-ақ ETF-фондтар бар.
Инвестициялардың көп бөлігі теңгеде номиналданған – шамамен 60-65%. Қалған бөлігі негізінен АҚШ долларында орналастырылған.
Зейнетақы активтерін басқарудың негізгі субъектісі – Қазақстан Ұлттық банкі. Активтердің аз бөлігі жеке басқарушы компанияларға берілген. 2026 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша олардың басқаруындағы зейнетақы активтерінің жалпы көлемі шамамен 26,3 трлн теңгені құрады.
Модельдің тұрақтылығы мен шектеулері
Облигациялардың басым болуы портфельді нарықтық тербелістерге салыстырмалы түрде төзімді етеді. Мұндай құралдар қауіпсіз деп саналады және тұрақты табыс қамтамасыз етеді.
Дегенмен, бұл стратегияның шектеулері де бар. Қарыз құралдарының жоғары үлесі табыстылық әлеуетін төмендетеді, әсіресе инфляция жоғары болған кезеңдерде. Сонымен қатар, диверсификацияның шектеулі болуы портфельдің табыстылығын ішкі экономиканың жағдайына тәуелді етеді.
Қазақстанның QAMS миноритарлық акционерлер қауымдастығының мүшесі, жеке инвестор Ерқанат Әбени портфель тиімділігін бағалағанда қордың нақты қандай рөл атқарып жатқанын түсіну маңызды екенін атап өтті.
Бұл сұрақтарға жауап беру үшін алдымен БЖЗҚ-ның мақсаты қандай екенін анықтау керек. Менің ойымша, басты мақсат – табыстылықты максималдау немесе жақсы тәуекел/табыс қатынасын қамтамасыз ету емес, бюджеттік тапшылықты жабуға арналған резервтік қор болу, яғни қарапайым тілмен айтқанда “тесіктерді жабу”, – деді Әбени.
Оның сөзінше, әлемдік тәжірибеде қорлардың тиімділігі тәуекелсіз табыстылықпен салыстырылып бағаланады.
Әлемде қорлардың тиімділігі базалық ставкамен белгіленген тәуекелсіз табыстылықпен салыстырылып бағаланады. Логика қарапайым: тәуекелге тек қосымша табыс төлегенде ғана мән беріледі, – деп қосты сарапшы.
Табыс пен базалық ставка
Сарапшы зейнетақы активтерінің табыстылығы мен базалық ставка арасындағы айырмашылыққа назар аударады.
БЖЗҚ деректері бойынша, соңғы жылдары салымшылар шоттарына бөлінген зейнетақы активтерінің табыстылығы шамамен жылына 9-14% диапазонында болды. Ал Ұлттық банктің базалық ставкасы 2025-2026 жылдары шамамен 16-18% деңгейінде болды. Егер базалық ставканы теңгедегі тәуекелсіз табыстылыққа жуық деп есептесек, онда фактілік табыстылық жүйелі түрде "risk-free benchmark" деңгейінен төмен болып шықты, – деп түсіндірді Әбени.
Оның ойынша, бұл тәуекелге сыйақы жоқ екенін көрсетеді.
Инвестициялық тұрғыдан алғанда, бұл зейнетақы активтерінің портфелі тәуекелге сыйақы бермейді – керісінше, ол шартты түрде тәуекелсіз нұсқадан төмен табыс әкеледі, – деді сарапшы.
Сонымен қатар, ол 2022 жылы зейнетақы активтерінің нақты табыстылығы теріс болғанын еске салды.
2022 жылы БЖЗҚ нақты табыстылығы (инфляцияға қарсы фактілік табыстылық) –13% болды. Сондықтан портфельдің табыстылығы жүйелі түрде базалық ставкадан төмен болса, қор негізінен макроэкономикалық тұрақтандырушы және мемлекеттік қарызды қаржыландыру көзі ретінде әрекет етеді, – деп атап өтті Ерқанат Әбени.
Мемлекеттік облигациялардың рөлі
Зейнетақы активтерінің елеулі бөлігі мемлекеттік облигацияларға инвестицияланған. Бір жағынан, мұндай құралдар ішкі нарықта ең қауіпсіз деп есептеледі.
Артықшылығы сол, мемлекеттік облигациялар ішкі нарықта ең қауіпсіз құралдардың бірі болып саналады, бұл стратегия кенет шығындардың болуын азайтады және салыстырмалы түрде тұрақты табыс ағынын қамтамасыз етеді, – деп түсіндірді сарапшы.
Алайда, сарапшының айтуынша, мұндай модельдің шектеулері де бар. Мемлекеттік облигациялардың портфельдегі жоғары үлесі табыстылық әлеуетін төмендетеді және инвестицияларды диверсификациялауды шектейді. Нәтижесінде, оның пікірінше, зейнетақы жинақтары бюджеттік және жартылай мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру көзіне айналады.
Әлемде зейнетақы қорлары қалай инвестицияланады?
Дамыған елдердегі зейнетақы қорлары әлдеқайда диверсификацияланған инвестициялық портфельдер қалыптастырады. Халықаралық зерттеулер бойынша, әлемдегі жалпы зейнетақы активтері 68 трлн доллардан асып, тек Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше елдерінде 2024 жылдың соңына қарай шамамен 69,8 трлн долларға жетті.
Зейнетақы қорлары ірі институционалды инвесторлардың бірі болып табылады. Мысалы, АҚШ қорлары 38 трлн доллардан астам активтерге ие, бұл американдық нарықты әлемдегі ең ірі етеді.
Шетелдік портфельдердің құрылымы консервативті модельдерге қарағанда айтарлықтай ерекшеленеді. Орта есеппен дамыған елдердегі зейнетақы қорлары активтердің шамамен 45%-ын акцияларға, 33%-ын облигацияларға, ал қалған 20%-ын инфрақұрылым, жылжымайтын мүлік және жеке капитал сияқты альтернативтік активтерге инвестициялайды.
Халықаралық статистика бойынша, 2024 жылы зейнетақы инвестицияларынан орташа табыс жылына шамамен 9-9,5% болды, ал акцияларға үлесі көп қорлар жақсы нәтиже көрсетті.
Кейбір ірі қорлар активтерді мемлекет бюджетімен салыстырылатын көлемде басқарады. Мысалы, Жапонияның Government Pension Investment Fund– әлемдегі ең ірі зейнетақы қоры – шамамен 1,7 трлн доллар активтерді басқарады және инвестицияларды ішкі және шетелдік акциялар мен облигациялар арасында бөледі.
Ерқанат Әбени сөзінше, шетелдік жүйелердің маңызды айырмашылығы – стратегияны салымшының өзі таңдай алуы. Ол мұндай қорлардың актив құрылымы үнемі қайта қаралатынын атап өтті.
Шетелдегі қорлар әдетте клиентке портфель түрін таңдауға мүмкіндік береді: консервативті, теңдестірілген немесе орташа агрессивті. Активтердің тізімі өте әртүрлі және экономика, орталық банктердің саясаты, нарық режимдеріне байланысты үнемі өзгеріп отырады, бұл диверсификация арқылы тәуекелді басқаруға мүмкіндік береді. Әдетте олар қаражатты кәсіби хедж-фондтарға сеніп тапсырады, – деді сарапшы.
Инвестицияның тиімділігі болашақ төлемдерге тікелей әсер етеді. Халықаралық зерттеулер көрсеткендей, зейнетке шыққаннан кейін өмір сүру деңгейін сақтау үшін кіріс коэффициенті – зейнетақы мен соңғы жалақының қатынасы – шамамен 60-70% болуы тиіс.
Қазақстанда бұл көрсеткіш, әртүрлі бағалаулар бойынша, шамамен 30-40% деңгейінде, сондықтан зейнетақы жинақтарын инвестициялау табыстылығы қазақстандықтардың болашақ зейнетақы деңгейінің негізгі факторларының бірі болып табылады.