1,5 млрд доллар жеткіліксіз: QazaqGaz «Бейнеу – Бозой – Шымкент» екінші желісін қалай аяқтайды?

Ұлттық компания «Бейнеу – Бозой – Шымкент» газ құбырының екінші желісін салуға $1,5 млрд тартады. Дегенмен, облигациялар тек бір жылға шығарылған. Тартылған сома жоба құнының бір бөлігін ғана жабады, ал міндеттемелерді өтеу жаңа сыртқы қаржыландыру есебінен жоспарланып отыр. BAQ.KZ тілшісі мұндай схеманың қаншалықты орнықты екенін және қаржылық тәуекелдерді кім көтеретінін анықтады.

2026 жылғы мамырда QazaqGaz $1 млрд сомасына облигациялар орналастырды. Одан кейін жылдық 5,5%-бен бір жыл мерзімге тағы $500 млн сомасына екінші транш туралы хабарлады. Қаражат «Бейнеу – Бозой – Шымкент» магистральдық газ құбырының екінші желісін салуға арналған.

Жоба газ тасымалдау жүйесінің өткізу қабілетін арттырып, Қазақстанның оңтүстік, орталық және солтүстік өңірлерін қосымша газ көлемімен қамтамасыз етуі тиіс.

QazaqGaz компаниясының BAQ.KZ сауалына берген ресми жауабынан белгілі болғандай, тартылған $1,5 млрд жобаның толық қажеттілігін жаппайды. Компания облигацияларды өтеуді жобалаушы компанияның сыртқы қаржыландыруы есебінен жүзеге асыруды көздеп отыр.

$1,5 млрд бүкіл жобаға жетпейді

QazaqGaz өкілдері тартылған қаражат дайындау мерзімі ұзақ құбырлар мен жабдықтарға тапсырыс орналастыру үшін қажет екенін хабарлады.

Бұл сома дайындалу мерзімі ұзақ құбыр өнімдері мен жабдықтарды орналастыруды қамтамасыз ету шеңберінде Жобаны уақтылы іске асыруға арналған қаражаттың бір бөлігі болып табылады. Параллельді түрде Жобалық компания Жобаны қаржыландыру қажеттілігін толық жабу үшін сыртқы қаржыландыруды тартуды жүзеге асыруда, – делінген QazaqGaz-дың ресми жауабында. 

Іс жүзінде облигациялар ұзақмерзімді қаржыландыру тартылғанға дейін аралық қаражат көзі ретінде пайдаланылуда.

Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Исмаиловтың бағалауынша, жобаның құны $5 млрд-тан асатындықтан, тартылған $1,5 млрд қажетті шығындардың үштен бір бөлігінен азын ғана жабады. Түпкілікті баға жобалаудың аяқталуына, жабдықтардың құнына, сатып алуларға және қаржыландыру шарттарына байланысты болады.

Ұзақмерзімді жобаны қысқа мерзім ішінде қаржыландыру тосын дүние емес. Компания жобалау, жабдықтарға аванс беру және құрылысты бастау үшін ақшаны тез алады, ал кейін бұл борышты ұзақмерзімді жобалық қаржыландырумен ауыстырады. Бірақ мұндай схема ұзақмерзімді қаржыландыру іс жүзінде шешіліп қойғанда, яғни банктер белгіленіп, мерзімдері, пайыздық ставкасы, кепілдіктері, тарифтік моделі және қайта қаржыландыру шарттары келісілгенде ғана өзін-өзі ақтайды. Ал мұнда алдымен $1,5 млрд тартылады, содан кейін барып жобалаушы компания сыртқы қаржыландыруды іздейді. Бұл едәуір тәуекелі жоғары жүйелілік, – деп есептейді Исмаилов.

Ataп айтқанда, QazaqGaz өкілдері сыртқы қаржыландыруды тарту бойынша жұмыстар жүргізіліп жатқанын нақтылады. Дегенмен, әлеуетті несие берушілер, мерзімдер, ставкалар, кепілдіктер және мәміленің басқа да параметрлері әлі ашып айтылған жоқ.

Жоба жылдарға есептелген, облигациялар – бір жылға

Облигацияларды бір жылдан кейін өтеу қажет, ал екінші желінің құрылысы бірнеше жылға созылады. Қарызды қайтару сәтіне қарай жаңа газ құбыры әлі өзінің жеке табысын әкеле бастамайды.

QazaqGaz бұл міндеттемелерді жобалаушы компания тартатын қаржыландыру есебінен жабу жоспарланып отырғанын хабарлады.

Облигацияларды өтеу жобалық компанияның сыртқы қаржыландыруын тарту есебінен жүзеге асырылатын болады, – делінген BAQ.KZ сауалына қайтарылған жауапта.

Асқар Исмаиловтың бағалауынша, мұндай схема қайта қаржыландыруға тәуелділік тудырады.

QazaqGaz-дың өзі бастапқы қарыз жобаның операциялық ақша ағынынан емес, жобалаушы компанияның жаңа қарызы есебінен өтелетінін хабарлайды. Бұл дегеніміз, бір жылдан кейін бір уақытта бірнеше шартты орындау қажет болады. Бірнеше миллиард долларға несие берушілерді табу, қолайлы ставканы келісу, банктерге қайтару кепілдіктерін ұсыну, тарифті және тасымалдаудың болашақ көлемін растау, несие берушілерді реттелетін ішкі бағаларға байланысты жоба шығынға ұшырамайтынына сендіру қажет, – деп түсіндірді сарапшы.

Егер ұзақмерзімді қаржыландыру уақтылы тартылмаса немесе несие берушілер тиімсіз шарттар ұсынса, облигация иелері алдындағы міндеттемелерді бәрібір де орындауға тура келеді.

Егер осы шарттардың тым құрығанда біреуі орындалмаса, QazaqGaz облигацияларды өз қаражаты есебінен өтеу немесе «Самұрық-Қазына» мен мемлекеттен көмек сұрау таңдауының алдында қалады, – деп атап өтті Исмаилов.

Оның айтуынша, мұндай инфрақұрылымдық жоба үшін басқа схема әлдеқайда орнықты болар еді.

Мұндай жоба үшін қалыпты құрылым мынадай көрінетін еді: 15–20 жылға ұзақ мерзімді қаржыландыру, құрылыс уақытына жеңілдік кезеңі, газ құбыры пайдалануға берілгеннен кейін өтеу, – деп қосты сарапшы.

Ақша тарту қанша тұрады?

5,5% ставка бойынша $500 млн көлеміндегі екінші транш бойынша пайыздық шығындар жылына $27,5 млн-ды құрайды. Айналым мерзімі аяқталғаннан кейін компания инвесторларға негізгі соманы – $500 млн-ды біржола қайтаруы тиіс.

Егер барлық $1,5 млрд үшін ұқсас құнды болжасақ, жылдық пайыздық жүктеме объект пайдалануға берілгенге дейін-ақ шамамен $82,5 млн-ды құрайтын еді, – деп атап өтті сарапшы.

Бүкіл сома бойынша есептеу шартты болып табылады. Өйткені бірінші транштың параметрлері өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен, ол жаңа желі іске қосылғанға дейінгі шығындардың ықтимал ауқымын көрсетеді.

QazaqGaz қарызы $2 млрд-тан асты

QazaqGaz өзінің ресми жауабында бүгінгі таңда компанияның бөлек қарызы $2 млрд-тан асатынын хабарлады. Бөлек қарызға еншілес және бірлескен ұйымдардың қарыздарын есепке алмағанда, тікелей QazaqGaz-дың міндеттемелері кіреді.

Асқар Исмаиловтың деректері бойынша, 2025 жылдың аяғында QazaqGaz тобының шоғырландырылған жиынтық қарызы 593,6 млрд теңгені, ақшалай қаражаты – 542,8 млрд теңгені, ал таза қарызы – 50,8 млрд теңгені құрады.

Бұл жерде қарыздың EBITDA-ға қатынасына, бос ақшалай қаражат көлеміне, міндеттемелер валютасына, өтеу кестесіне және компанияның ақша ағынын генерациялау қабілетіне қарау керек, – деп бөлісті Исмаилов.

Сарапшының айтуынша, топтың EBITDA көрсеткіші 2024 жылғы 366,5 млрд теңгеден 2025 жылы 294,2 млрд теңгеге дейін, ал EBITDA маржасы 29,1%-дан 21,8%-ға дейін төмендеді.

Жаңа $1,5 млрд тартылғаннан кейін жағдай өзгереді. Егер бұл қаражат құрылысқа жұмсалып, компанияның шоттарында тұрмайтын болса, таза қарыз өте жылдам өсуі мүмкін, – деп атап өтті Асқар Исмаилов.

Компанияның қаржылық тұрақтылығына оның кіріс құрылымы да әсер етеді. Исмаиловтың пікірінше, басты тәуекел қарыздың пайда болуы мен жобадан түсетін түсімдердің басталуы арасындағы алшақтыққа байланысты.

Тағы бір маңызды мәселе бар. QazaqGaz-дың ақпараттық меморандумында топтың негізгі операциялары операциялық шығындар тудыратыны, ал олар бірлескен кәсіпорындардың кірістерімен өтелетіні көрсетілген. Яғни, компанияның тұрақтылығы көбінесе өзі жалғыз бақыламайтын активтердің дивидендтеріне тәуелді. Мәселе қарыздың көлемінде емес, қарыздың қазір пайда болып, ал жаңа құбырдан түсетін ақша ағынының тек бірнеше жылдан кейін келетінінде, – деп түсіндірді сарапшы.

Газ құбыры қажет, бірақ ол қарызды ақтай ала ма?

Қолданыстағы «Бейнеу – Бозой – Шымкент» желісі қазірдің өзінде шекті өткізу қабілетінде жұмыс істеп тұр.

Сарапшының деректері бойынша, 2025 жылы жобалық қуаты шамамен 15 млрд текше метр болғанда, ол арқылы 15,3 млрд текше метр газ тасымалданды. Жүктеме шамамен 102%-ды құрады. Жалпы көлемнің 10,3 млрд текше метрі ішкі нарыққа, тағы 5 млрд текше метрі Қытайға экспортқа тиесілі болды.

Екінші желінің де жобалық қуаты жылына 15 млрд текше метрді құрайды.

Жобаны іске асыру Қазақстанның оңтүстік, орталық және солтүстік өңірлерін газбен жабдықтау сенімділігін айтарлықтай арттыруға, ең жоғары тутыну кезеңдерінде магистральдық газ тасымалдау жүйесінің өткізу қабілетінің тапшылығын төмендетуге және жаңа тұтынушыларды, соның ішінде елді мекендерді, энергетика мен өнеркәсіп объектілерін қосу үшін резерв құруға мүмкіндік береді, – деп хабарлады компанияда.

Бірінші кезекте қосымша қуаттарды ішкі тұтынудың өсуін қамтамасыз ету үшін пайдалану жоспарлануда.

Болашақта «Бейнеу – Бозой – Шымкент» МГ екінші желісінің қуаттары басым тәртіппен Қазақстан Республикасы ішкі нарығының өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қамтамасыз ететін болады. Табиғи газды экспорттық жеткізу ішкі тұтынушыларды толық қамтамасыз еткеннен кейін газ құбырының қалдық өткізу қабілеті есебінен жүзеге асырылады, – делінген ресми жауапта.

Жобаның техникалық қажеттілігі оның қаржылық өзін-өзі ақтауына кепілдік бермейді. Ішкі нарықта газға арналған тарифтер мен көтерме бағаларды отынның әлеуметтік маңыздылығын ескере отырып, мемлекет реттейді.

Экспорттық бағыт әдетте валюталық түсім мен жоғары маржиналдылықты қамтамасыз ете алады. Бұл ретте Қытай тарапы газ құбырының екінші желісіне қызығушылық танытпайтынын растады. Қазақстанның ішкі нарығы мемлекет тарапынан реттеледі. Мұнда тарифтер мен көтерме бағалар әлеуметтік жағдайларды ескере отырып шектеледі. Егер жаңа желі негізінен электр станцияларын, халықты және ішкі өнеркәсіптік жобаларды қамтамасыз ететін болса, оның ақша ағыны көп миллиардтық валюталық қарызға қызмет көрсету үшін жеткіліксіз болып шығуы мүмкін, – деп хабарлады Асқар Исмаилов.

Егер жобаның кірісі шығындарды жабуға жеткіліксіз болса, қосымша көздер қажет болады.

Егер мемлекет әлеуметтік төмен тарифтерді сақтап қалса, айырмашылықты бюджеттен, QazaqGaz-дың басқа да табысты активтері есебінен немесе тұтынушылар үшін газ құнын арттыру арқылы өтеуге тура келеді, – деп түсіндірді сарапшы.

Негізгі тәуекелдерді кім көтереді?

Жобаны QazaqGaz мен катарлық UCC Holding бірлесіп іске асыруда. Beineu-Bozoi-Shymkent 2 Ltd жобалаушы компаниясындағы серіктестердің үлесі 50%-дан келеді.

Жоба паритеттік негізде іске асырылуда: QazaqGaz және қатарлық серіктес UCC Holding үлестері 50%-дан құрайды. Тиісінше, тараптардың Жобаны қаржыландыруға және міндеттемелерді орындауға қатысуы олардың үлестеріне пропорционалды түрде және қол жеткізілген уағдаластықтарға сәйкес белгіленеді, – деп хабарлады QazaqGaz-да.

Бұл ретте компания катарлық серіктестің инвестициясының нақты сомасын ашқан жоқ.

Заңды түрде жобалаушы компания QazaqGaz бен қатарлық UCC-ге паритеттік негізде 50 де 50 тиесілі. Сондықтан формальды түрде акционерлік тәуекелдер серіктестер арасында тең бөлінуі тиіс. Бірақ тәуекелдердің экономикалық бөлінісі мүлдем басқаша болуы мүмкін, – деп бөлісті Асқар Исмаилов.

Облигациялар тікелей ұлттық компанияның өзімен шығарылған. Қаражатты бірлескен кәсіпорынға беру инвесторлар алдындағы міндеттемелерді катарлық серіктеске ауыстырмайды.

QazaqGaz борыштық қаржыландыруды өзінің жеке деңгейінде тартады. Егер облигацияларды ұлттық компанияның өзі шығарса, инвесторлар алдында катарлық серіктес емес, дәл осы QazaqGaz жауап береді. Тіпті кейіннен ақша жобалаушы компанияға берілсе де, облигациялар бойынша міндеттеме қазақстандық тарапта қалады, – деп қосты Исмаилов.

Қалған тәуекелдердің нақты бөлінуі акционерлік келісімге, тараптардың кепілдіктеріне, қосымша қаржыландыру бойынша міндеттемелерге және болашақ несиелік шарттардың талаптарына байланысты болады. Бұл параметрлер көпшілікке жария етілмеген.

Жоба қай сатыда?

Ресми жауап берілген сәтте инженерлік жұмыстардың жиынтық прогресі 36,77%-ды құрады.

Ағымдағы күндегі жағдай бойынша инжиниринг бойынша жиынтық прогресс («П» және «ЖД» сатылары бойынша) 36,77%-ды құрайды. Бұл ретте FEED сатысы 100%-ға аяқталды, «П» сатысы 55,94%-ға орындалды, ал жұмыс құжаттамасын (ЖД) әзірлеу бойынша прогресс 15,85%-ды құрайды, – деп хабарлады QazaqGaz-да.

Қазақстандық мазмұнның түпкілікті үлесі әлі белгіленген жоқ, өйткені сатып алу және мердігерлік процедуралар жалғасуда.

Ішкі елдік құндылықтың үлесі нақты жасалған және орындалған шарттар негізінде есептеледі. Сатып алу және мердігерлік процедуралар жалғасып жатқандықтан, құрылыс жұмыстары, жабдықтар мен материалдар бойынша түпкілікті көрсеткіштер ағымдағы кезеңде қалыптасқан жоқ, – деп түсіндірді компанияда.

Не нәрсе әлі де белгісіз болып отыр?

QazaqGaz-дың ресми жауабына қарамастан, жобаның толық қаржылық моделі әлі ашып айтылмады.

Жобалау аяқталғаннан кейінгі құрылыстың түпкілікті құны белгісіз. Компания сондай-ақ әлеуетті несие берушілерді, ставканы, өтеу мерзімін және ұзақмерзімді қаржыландырудың басқа да шарттарын атаған жоқ.

Бұдан бөлек, корпоративтік және мемлекеттік кепілдіктер қажет пе, қатарлық серіктес нақты қанша сома салады және жаңа желінің тарифтік моделі қарызға қызмет көрсету шығындарын жаба ала ма, жоқ па – бұл жағы да ашылмаған.

Ішкі тұтынудың өсуіне және қолданыстағы инфрақұрылымның шекті жүктемесіне байланысты газ құбырының екінші желісі өте қажет. Дегенмен, QazaqGaz қазірдің өзінде $1,5 млрд тартуда, ал бұл қаражатты бір жылдан кейін қайтару қажет болады, ал жаңа объект болса табысты әлдеқайда кеш әкеле бастайды.

Жобаның орнықтылығы ұзақмерзімді қаржыландыру шарттарына, қазақстандық және катарлық тараптар арасындағы тәуекелдердің бөлінуіне және газ құбырының болашақ кірістерінің борыштық міндеттемелерді жабу қабілетіне байланысты болады.