10 жылдағы ең үздік нәтиже: Қазақстан инновацияда қай жерде озып, қай салада артта қалды?

Қазақстан Global Innovation Index 2026 рейтингінде бірден сегіз сатыға көтеріліп, 139 экономиканың арасында 73-орынға ие болды. Бір жыл бұрын ел 81-орында тұрған еді. Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының есебіне сәйкес, бұл – Қазақстанның соңғы он жылдағы ең үздік нәтижесі.

Орталық және Оңтүстік Азия елдері тобында Қазақстан 11 экономиканың арасында екінші орынды иеленді. Табысы орташа деңгейден жоғары 35 мемлекеттің арасында еліміз 17-ші сатыға жайғасты. ДЗМҰ статистикалық қателіктерді ескере отырып, Қазақстанның орны 71 мен 76-орындар аралығында екенін атап көрсетеді.

Бұл серпіліс соңғы жылдардағы көрсеткіштермен салыстырғанда әсіресе айқын байқалады. 2020 жылы Қазақстан 77-орында болса, 2021 жылы 79-орынға сырғып, 2022 жылы 83-орынға түсіп кетті. Одан кейін 2024 жылы 78-позицияға көтеріліп, 2025 жылы қайтадан 81-орынға сырғыған еді. Енді міне, Қазақстан 73-орынға көтерілді.

Қазақстан қай салаларда алғашқы ондыққа кірді?

Елдің ең мықты көрсеткіштерінің бірі пайдалы модельдерге қатысты. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан рейтингке қатысушылардың арасында 7-орынды иеленді.

Мемлекеттік онлайн-сервистер де орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары тұр. Бұл бағытта Қазақстан 10-позициядан көрінді. Еңбек өнімділігінің өсуі бойынша ел 20-орында, жан басына шаққандағы ұлттық толықметражды фильмдерді шығару бойынша 24-орында, ал жоғары технологиялық экспорт бойынша 27-орында тұр.

Рейтингтің жеті ірі бағытының ішінде Қазақстан үшін ең жақсы көрсеткіш — инфрақұрылым (65-орын). Адам капиталы мен зерттеулер 67-позицияда болса, білім және технологиялық нәтижелер 69-орында тұр. 

Ал бизнес пен нарықтың дамуы бәсеңдеу көрінеді: бұл бағыттар сәйкесінше 84 және 89-орындарда.

Нақты өсу көрсеткіштері

Жекелеген позициялардың артында нақты өсім тұрғанын көрсететін сандар да бар. Мысалы, Қазақстанның жоғары технологиялық экспорты 2024 жылы 7,23 миллиард долларға жетіп, бір жылда шамамен 40%-ға өсті. Патенттер саны 17,2%-ға артып, 933-ке жетті. 2025 жылы қазақстандық мобильді қосымшаларды жүктеп алу саны 283,25 миллионды құрап, жылдық өсім 19,2%-ға жетті.

Соңғы қолжетімді кезеңде ғылыми жарияланымдар саны 29,9%-ға көбейді. Зерттеулер мен әзірлемелерге салынған инвестициялар 16,8%-ға өсті. Алайда халықаралық патенттік өтінімдердің саны 26,7%-ға азайған.

73-орын – проблемалардың жоқ екенін білдірмейді

ДЗМҰ есебі Қазақстанға біраз қатаң баға да береді. Жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейіне қатысты ел экономикалық дамудың осындай деңгейінде күтуге болатын нәтижеден төмен көрсеткіш көрсетеді.

ДЗМҰ зерттеулер мен басқа да салаларға салынған инвестициялардан Қазақстан қолда бар ресурс көлеміне сай келетін нәтижені толық ала алмай отырғанын айрықша атап өтеді.

Әлсіз көрсеткіштер тізімі жалпы өсім аясында қайшылықты көрінеді:

Бағдарламалық қамтамасыз ету шығындары бойынша Қазақстан 137-орында.

Төмен көміртекті энергия үлесі бойынша ел 113-позицияда, экономика көлеміне қатысты ғылыми-техникалық мақалалар саны бойынша да 113-орында.

Университеттер пен бизнестің зерттеу саласындағы ынтымақтастығы 108-орында.

ЖІӨ-ге шаққандағы зерттеу және әзірлеме шығындары 94-орында. Венчурлық капиталды тарту арқылы жасалған мәмілелер саны бойынша да нәтиже осындай.

Қазақстандағы зерттеулер мен әзірлемелерге жұмсалатын шығындар ЖІӨ-нің шамамен 0,16%-ын құрайды. Рейтинг ішінде бұл көрсеткіш елдің ең әлсіз тұстарының бірі болып қала береді.

Есептің тағы бір маңызды бөлшегі: Қазақстан әзірге Global Innovation Index бөліп көрсететін жүз ірі технологиялық кластердің қатарына кірмеді. Сондай-ақ ДЗМҰ 2026 жылы елімізде «мүйізді мүйізді» (единорог) компаниялардың бар екенін тіркемеген.

Университеттер, онлайн-сервистер және экспорт алға сүйреуде

Жекелеген салаларда Қазақстан өз топ елдерінің орташа көрсеткіштерінен айтарлықтай озып тұр.

Мемлекеттік онлайн-сервистердің сапасы бойынша ел 10-орында, ал жетекші үш университет рейтингі бойынша 35-орында. 

Есепте Қазақстандағы жетекші жоғары оқу орындары ретінде Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті және Satbayev University аталған.

ДЗМҰ Қазақстанның мықты тұстарына инфрақұрылымды, адам капиталын, білім беруді, технологиялық нәтижелерді және экспорттың бірқатар көрсеткіштерін жатқызады.

Дегенмен рейтингтегі келесі серпіліс енді жекелеген мықты көрсеткіштердің санына емес, әлсіз тұстарды – зерттеулерге құйылатын инвестицияларды, венчурлық қаржыландыруды, университеттер мен бизнес арасындағы байланысты, ғылыми жарияланымдар мен бағдарламалық қамтамасыз ету шығындарын жақсартуға тікелей байланысты болмақ.