Адам өмірі – басты басымдық: Құрылыс нысандарында бақылау күшейді

Қазақстанда құрылыс саласы соңғы жылдары ең қарқынды дамып жатқан экономикалық бағыттардың бірі ретінде ерекшеленеді. Елорда мен өңірлерде жаңа тұрғын үй кешендері, инфрақұрылымдық жобалар мен коммерциялық нысандардың көбеюі құрылыс қарқынын үдетіп отыр. Алайда өндірістік белсенділік артқан сайын еңбек қауіпсіздігі мәселесінің маңызы да бұрынғыдан бетер өзекті бола түсуде. Күні кеше өткен салалық кеңес осы бағыттағы мемлекеттік талаптардың қатаңдай түскенін айқын көрсетті, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Еңбек қауіпсіздігі – формалдылық емес, өмірлік қажеттілік

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде өткен кеңесте құрылыс саласындағы еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау мәселелері жан-жақты қаралды. Жиынға мемлекеттік органдардың өкілдері, кәсіподақтар, сондай-ақ елорданың ірі құрылыс компанияларының басшылары мен жауапты мамандары қатысты. Кездесу барысында саладағы қазіргі ахуал, өндірістік жарақаттану деректері және қауіпсіздік талаптарының орындалу деңгейі талқыланды.

Жиынды ашқан бірінші вице-министр Ербол Тұяқбаев құрылыс нысандарында еңбек қауіпсіздігі талаптарына салғырт қарау мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаттарына тікелей қайшы келетінін ерекше атап өтті. Оның айтуынша, соңғы жылдары құрылыс қарқынының артуы қауіпсіздік стандарттарын сақтауға деген жауапкершілікті әлсіретуге емес, керісінше оны күшейтуге тиіс. Себебі әрбір өндірістік алаңдағы тәртіп пен бақылау деңгейі жалпы саладағы еңбек мәдениетінің көрсеткіші болып табылады.

Оның айтуынша, каска, қауіпсіздік белбеуі және міндетті нұсқамадан өту сияқты қарапайым болып көрінетін талаптардың орындалмауы – жай ғана формальдылық емес, адам өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төндіретін аса маңызды фактор. Осыған байланысты ол әрбір жұмыс беруші үшін еңбек қауіпсіздігіне жұмсалатын қаражатты шығын ретінде емес, керісінше қызметкердің өмірін қорғауға бағытталған стратегиялық инвестиция ретінде қарастыру қажеттігін атап өтті. Мұндай көзқарас қалыптаспайынша, өндірістік жарақаттардың алдын алу мүмкін емес екені де айтылды.

Мемлекеттік саясаттағы басымдық

Кеңесте еңбек қауіпсіздігін күшейту тек жеке министрліктің немесе белгілі бір бақылаушы органның міндеті емес, бүкіл мемлекеттік басқару жүйесі үшін стратегиялық басымдық екені ерекше атап өтілді. Бұл бағыттың күшеюіне Мемлекет басшысының құрылыс саласында өндірістік жарақаттану деңгейінің артуына байланысты берген нақты тапсырмалары тікелей негіз болып отыр. Соған сәйкес, қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ету мәселесі енді тек есеп беру немесе тексеру шеңберінде қалмай, жүйелі мемлекеттік саясаттың өзегіне айналып отыр.

Саладағы негізгі ұстаным ретінде адам өмірі мен денсаулығының ең жоғары құндылық екені заңнамалық және институционалдық деңгейде бекітілгені айтылды. Бұл қағидаттың мәні – кез келген өндірістік немесе экономикалық мақсат адам қауіпсіздігінен жоғары қойылмауы тиіс дегенді білдіреді. Сондықтан құрылыс саласындағы барлық процестерде – жобаны жоспарлау кезеңінен бастап, құрылыс-монтаж жұмыстары жүргізу, техникалық бақылау, нысанды қабылдау және пайдалануға беру кезеңіне дейін – еңбек қауіпсіздігі талаптары қатаң сақталуы міндеттеледі.

Осылайша, қауіпсіздік мәдениеті тек нұсқаулық деңгейінде емес, басқарушылық шешімдер мен өндірістік жауапкершіліктің негізгі өлшеміне айналуы тиіс екені ерекше айтылды.

Құрылыс саласындағы жүйелі тәуекелдер

Бүгінгі таңда құрылыс секторында бірқатар түйткілді және жүйелі сипатқа ие мәселелер әлі де толық шешімін таппай отыр. Соның ішінде ең өзектісі – еңбек қауіпсіздігі талаптарының іс жүзінде емес, көбіне тек құжат жүзінде ғана орындалуы. Яғни нысандарда қажетті нұсқамалар жүргізілгені, қауіпсіздік құралдарының бар екені қағазда көрсетілгенімен, нақты жұмыс процесінде бұл талаптардың сақталмауы жиі кездеседі. Мұндай формализм өндірістік жарақаттардың алдын алуға мүмкіндік бермей, керісінше тәуекел деңгейін арттыра түседі.

Сонымен қатар еңбек қатынастарын дұрыс рәсімдемеу де саладағы маңызды проблема ретінде аталып отыр. Кейбір жағдайларда жұмыс берушілер еңбек шарттарын заң талаптарына сай жасамай, қызметкерлердің әлеуметтік және құқықтық қорғалуын әлсіретеді. Бұған қоса азаматтық-құқықтық келісімшарттарды еңбек қатынастарының орнына пайдалану тәжірибесі де кездеседі, бұл өз кезегінде жұмысшылардың еңбек құқықтарын толық қамтамасыз етуге кедергі келтіреді.

Тағы бір өзекті мәселе – қосалқы мердігер ұйымдардың қызметіне жеткілікті бақылаудың болмауы. Ірі құрылыс жобаларында жұмыстар бірнеше деңгейдегі мердігерлер арқылы орындалатындықтан, қауіпсіздік талаптарының сақталуын қадағалау күрделене түседі. Осы тізбектегі әлсіз бақылау өндірістік жарақаттардың негізгі себептерінің бірі ретінде қарастырылып отыр.

Бұдан бөлек, шетелдік жұмыс күшін заңсыз тарту және еңбек заңнамасының талаптарын айналып өту жағдайлары да саладағы қауіпсіздік мәдениетіне теріс әсер ететіні айтылды. Мұндай тәжірибелер еңбек жағдайларының ашықтығын төмендетіп, бақылау тетіктерінің тиімділігін әлсіретеді.

Заң талаптары мен бақылау күшейтілуде

Кеңес барысында еңбек заңнамасының талаптарын қатаң сақтау мәселесі ерекше назарға алынды. Атап айтқанда, жұмыс берушілердің қызметкерлерді міндетті түрде сақтандыруы, еңбек шарттарын толық әрі заңға сәйкес ресми тіркеуі, сондай-ақ Еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесіне (ЕШЕБЖ) барлық деректерді уақтылы және дұрыс енгізуі негізгі міндеттердің бірі ретінде көрсетілді. Бұл талаптар еңбек қатынастарының ашықтығын қамтамасыз етіп қана қоймай, жұмысшылардың құқықтық және әлеуметтік қорғалу деңгейін арттыруға бағытталған.

Сонымен қатар аталған нормалардың сақталмауы заң бұзушылық ретінде қарастырылып, әкімшілік жауапкершілікке әкелетіні ескертілді. Ал егер мұндай бұзушылықтар жүйелі сипат алып, қайталана берсе, онда қылмыстық жауапкершілікке дейінгі шаралар қолданылуы мүмкін екені айтылды. Бұл өз кезегінде мемлекет тарапынан еңбек қауіпсіздігі мен еңбек қатынастарын реттеу саласындағы бақылаудың жаңа, әлдеқайда қатаң деңгейге көтерілгенін айқын көрсетеді.

Қатаң шаралар және лицензиялық жауапкершілік

Еңбек қауіпсіздігі талаптарын елемеу бұдан былай тек әкімшілік айыппұл салумен шектелетін жеңіл бұзушылық ретінде қарастырылмайды. Егер мұндай заңбұзушылықтар қайталанып, жүйелі сипат алса, мемлекет тарапынан әлдеқайда қатаң шаралар қолдану қарастырылған. Атап айтқанда, шетелдік жұмыс күшін тартуға берілген рұқсаттарды кері қайтарып алу, құрылыс компанияларына берілген лицензиялардың қызметін тоқтату немесе тіпті оларды толықтай жоюға дейінгі шешімдер қабылдануы мүмкін.

Мұндай қадамдар құрылыс саласындағы тәртіпті күшейтуге, жауапкершілікті нақты орындаушылар мен мердігер ұйымдарға тікелей жүктеуге бағытталған. Бұл ретте мақсат – жазалау шараларын көбейту ғана емес, ең алдымен қауіпсіздік талаптарының орындалуын қамтамасыз ететін тиімді әрі қатаң бақылау жүйесін қалыптастыру.

Бас мердігер жауапкершілігінің артуы

Кеңесте бас мердігерлердің қосалқы мердігер ұйымдардың қызметін бақылаудағы жауапкершілігіне ерекше назар аударылды. Себебі тәжірибе көрсетіп отырғандай, өндірістік жарақаттар мен жазатайым оқиғалардың едәуір бөлігі дәл осы көпдеңгейлі мердігерлік тізбектегі бақылаудың әлсіз буындарында орын алады. Қосалқы ұйымдардың қауіпсіздік талаптарын сақтамауы немесе оны жеткілікті деңгейде орындамауы жалпы құрылыс алаңындағы тәуекелдерді арттырады.

Осыған байланысты ендігі жерде құрылыс алаңындағы еңбек қауіпсіздігі үшін жауапкершілік тек нақты жұмысты атқарып жатқан жеке орындаушы ұйымға ғана емес, бүкіл жобаны ұйымдастырып, үйлестіріп отырған бас мердігерге де тікелей жүктелетіні атап өтілді. Бұл тәсіл басқару жүйесін орталықтандырып, бақылауды күшейтуге және әр деңгейдегі мердігерлер арасындағы жауапкершілікті нақты айқындауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде құрылыс процесіндегі тәртіп пен қауіпсіздік талаптарының орындалуын қамтамасыз ету тиімдірек болмақ.

Профилактика және мемлекеттік бақылау

Мемлекеттік еңбек инспекциясы комитетіне құрылыс нысандарындағы бақылау тетіктерін күшейту, профилактикалық жұмыстарды жүйелі түрде жандандыру және тұрақты мониторинг жүргізу жөнінде нақты тапсырмалар берілді. Бұл бағыттағы жұмыстардың негізгі мақсаты – бұзушылық анықталғаннан кейін шара қолдану ғана емес, ең алдымен оның алдын алу.

Осыған сәйкес, инспекциялық органдардың қызметі тек тексеру функциясымен шектелмей, құрылыс алаңдарында қауіпсіз еңбек мәдениетін қалыптастыруға бағытталуы тиіс екені айтылды. Яғни жұмыс берушілер мен қызметкерлер арасында түсіндіру жұмыстарын күшейту, тәуекелдерді ерте анықтау және жүйелі бақылау арқылы жазатайым оқиғалардың алдын алу көзделіп отыр. Мұндай тәсіл еңбек қауіпсіздігі саласында жазалау шараларынан гөрі алдын алу мәдениетін орнықтыруға басымдық береді.

Қазақстандағы құрылыс саласының қарқынды дамуы еңбек қауіпсіздігі жүйесін қатар жетілдіруді талап етеді. Мемлекеттік саясаттың жаңа бағыты да осыған негізделген: кез келген экономикалық нәтиженің алдында адам өмірі мен денсаулығы тұруы тиіс.

Саладағы жаңа талаптар мен бақылаудың күшеюі құрылыс нысандарындағы жазатайым оқиғаларды азайтып, еңбек мәдениетін жаңа деңгейге көтеруге бағытталған. Ендігі кезеңде әрбір жобаның табыстылығы тек мерзіммен немесе көлеммен емес, ең алдымен қауіпсіздікпен өлшенетін болады.

Қазақстандағы құрылыс саласының қарқынды дамуы еңбек қауіпсіздігі жүйесін де сонымен қатар жетілдіруді талап ететіні барған сайын айқын сезілуде. Экономикалық өсім мен ірі инфрақұрылымдық жобалардың көбеюі өндірістік процестердің күрделенуіне әкеліп, соның нәтижесінде қауіпсіздік стандарттарына қойылатын талаптарды күшейтуді қажет етеді. Осыған байланысты мемлекеттік саясаттың жаңа бағыты да дәл осы қағидатқа негізделіп отыр: кез келген экономикалық нәтиже мен өндірістік көрсеткіштердің алдында адам өмірі мен денсаулығы бірінші орында тұруы тиіс.

Саладағы енгізіліп жатқан жаңа талаптар мен бақылау тетіктерінің күшеюі ең алдымен құрылыс нысандарындағы жазатайым оқиғалардың санын азайтуға және жалпы еңбек мәдениетін жаңа сапалық деңгейге көтеруге бағытталған. Бұл тек техникалық немесе әкімшілік шаралар жиынтығы емес, сонымен бірге қауіпсіздікке деген көзқарасты түбегейлі өзгертуді көздейтін жүйелі тәсіл.

Осы тұрғыдан алғанда, ендігі кезеңде кез келген құрылыс жобасының табыстылығы тек оның уақытында аяқталуымен немесе көлемдік көрсеткіштерімен ғана емес, ең алдымен еңбек қауіпсіздігі талаптарының қаншалықты сақталғанымен де бағаланатын болады. Яғни қауіпсіздік – жобаның қосымша шарты емес, оның негізгі сапа өлшемдерінің біріне айналып отыр.